Ncuti yanjye yo mu bwana/mu myaka yashize: Igishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe

Intego si ukugira ngo umenye ko uriho gusa; intego ni ukugera kuri cya rwego rwiza rwo kumurikirwa mu mutima, rukubyara kwiyubaha no kumenya agaciro kawe imbere muri wowe, ku buryo kumenya ko uriho bizahita biza byanze bikunze.
— Yusuf Jambu

Ntekereza ko nkwiriye gutangirana n’itangazo ryamamaza… kandi iryo tangazo ni uko nshaka ko munyoherereza uko mubona igishushanyo mbonera cy’ubuzima bwanyu kugira ngo nkishyire kuri uru rubuga (blog) bityo bose babyungukiremo kandi babyigireho. Mwisanzure munyoherereze kuri nimero yanjye ya WhatsApp iri ku murongo (link) uri hasi aha…

https://whatsapp.com/channel/0029Vb7itAK1yT24CHX3Qc30

Mushobora kuvuga, kwandika no gufata amajwi mu rurimi rwanyu kavukire.
Iyo tugarukirije inkuru zacu mu rurimi rw’amahanga nk’Icyongereza – tuba duheje kandi ducecekesheje benshi mu bakuru bacu bashobora kuba batazi kuvuga urwo rurimi rw’amahanga twashyizweho ku gahato binyuze mu bukoloni. Nanone kandi, umwuka w’ubutumwa n’isomo riri mu nkuru bishobora kutumvikana neza igihe bivuzwe mu Cyongereza cyangwa mu rundi rurimi rw’amahanga. [1]

“Abantu batakaje inkuru zabo baba batakaje ikarita ibayobora.” [1]

Afurika ifite indimi zirenga 2,000 kandi ChatGPT n’izindi porogaramu z’ubwenge buhangano (AI) zikoresha indimi 26 gusa muri zo. Niba rero zikoresha indimi 26 gusa – bite ku zindi ndimi zisigaye ku mugabane wose? Ibi bivuze ko inkuru zacu zitavugwa mu buryo bwazo bw’umwimerere. Mwisanzure muvuge inkuru yanyu mu rurimi rwanyu kavukire. [1]

“Niba utazi ibyabaye MBERE yawe, ntuzasobanukirwa ibiri kuba IRUHANDE rwawe.” Inkuru si izo kwidagadura gusa. Inkuru zitubwira abo turi bo.
Zitwigisha aho twavuye, ibyo duha agaciro, ibyo twanyuzemo tukarokoka, n’ibyo dushobora kuzaba byo.
Iyo abantu bibagiwe amateka yabo, batangira kuzerera. Batakaza icyizere. Batakaza icyerekezo. Batangira kubaho bagendeye ku buryo abandi bantu basobanura intsinzi.
Ariko iyo abantu bibutse inkuru zabo, baba biyibutse ubwabo.
Kandi iyo biyibutse ubwabo, bongera kubona inzira yabo.
Iga inkuru yawe. Rinda inkuru yawe. Hererekanya inkuru yawe. [1]

Kera cyane mbere ya mikoro na Wi-Fi. Kera cyane mbere y’amatsinda ya WhatsApp n’imbuga nkoranyambaga. Kera cyane mbere y’ibitabo, imashini zicapa n’ibiganiro byo kuri murandasi (podcasts) — abakurambere bacu bateraniraga iruhande rw’igicaniro.
Bitekerezeho. Umuriro uri hagati. Abakuru bicaye. Abana bicaye hasi imbere yabo. Ikirere cy’ijoro kinini hejuru yabo. Maze muri uwo mwanya uri hagati y’ibirimi by’umuriro n’umwijima — hakavugwa inkuru.
Bahererekanyaga ubwenge binyuze mu nkuru. Umuco binyuze mu nkuru. Umwirondoro wabo binyuze mu nkuru. Icyizere binyuze mu nkuru. Inkuru zatwigishaga abo twari bo. Inkuru zatwibutsaga aho twavuye. Inkuru zadufashaga gutekereza aho dushobora kugera. [1]

Umunyamateka, umuhimbyi w’inkuru akaba n’umucuranzi wo muri Afurika y’Iburengerazuba (witwa griot) yabayeho kubera ko umuryango udafite inkuru yawo uba ari umuryango udafite roho. Griot ntiyari umuntu wo gushimisha abantu gusa. Yari ububiko buzima bw’amateka. Yari umurinzi w’ibisekuruza, intambara, ukwimuka kw’abantu, ubufatanye n’ubwenge. Mbere y’uko hagira ikintu na kimwe cyandikwa, griot yarabibikaga — akabifata mu mutwe, akabisubiramo, kandi akabihererekanya n’ubwitonzi bw’umuntu usobanukiwe ko kwibagirwa ari uburyo bwo gupfa. [1]

Umuco wa izibongo w’abaturage b’Abazulu n’Abaxhosa — ibisigo byo gusingiza — wakoraga umurimo umwe wera. Kuvuga igisigo cyawe cyo gusingiza byari ukugaragaza aho uherereye mu bihe no mu muryango. Byavugaga ngo: Nzi aho nkomoka. Nzi ibyo abantu banjye baharaniraga. Nzi imbaraga zitemba mu maraso yanjye. [1]

Nk’uko umugani ubivuga, “Umuntu ntahambwa mu ishyamba ngo yibagirane.” Inkuru yawe irakomeye. Ikwiriye kuvugwa. Ikwiriye kwibukwa. Kandi ni inshingano yawe — si iy’undi muntu — kuyivuga.
Vuga inkuru yawe. Vuga inkuru ya nyogokuru wawe. Vuga inkuru y’umuryango wawe. Kuko kugeza igihe intare izigira kwandika, buri nkuru izajya isingiza umuhigi. Mu gihe kirekire cyane, inkuru ya Afurika yagiye ivugwa n’abaje kuyisahura. Yavuzwe n’umukoloni. Yavuzwe n’umuvumbuzi. Yavuzwe n’umunyamakuru umanuka mu mutaka akamara amasaha mirongo ine n’umunani gusa. Yavuzwe n’ukora filime werekanye inzara n’amakimbirane gusa. Yavuzwe n’igitabo cyanditswe n’umuntu utarigeze akandagira kuri uyu mugabane mwiza wa Afurika. Uko bavuze inkuru ntabwo byigeze biba inkuru yuzuye. Nta n’ubwo yigeze iba inkuru y’ukuri. Yari inkuru yateguwe kugira ngo ihe ishingiro ibyo twakorerwaga. [1]

Nuko rero andika iyawe. Vuga iyawe. Igisha iyawe kandi ubeho mu kuri kwawe, kuko inkuru tuvuga zirema ubuzima tubamo — kandi abana ba Afurika bakwiriye inkuru itangirira mu bukuru, aho gutangirira mu minyururu. [1]

Urubyiruko rutiyumvamo urukundo rw’umudugudu ruzawutwika kugira ngo rwumve ubushyuhe bwawo. [1]

Ariko mbere y’uko nkomeza — ndashaka ko munkorera ikintu kimwe.
Shyira telefoni yawe hasi. Ntuyishyire ku bibero. Ntuyubike ku meza. Ntuyibike ku ivi aho utekereza ko ntakureba. Yishyire hasi. Hasi burundu. Kuko ibyo ngiye kuvuga bifite agaciro gakomeye kuruta ubutumwa ubwo ari bwo bwose bumaze kumurika kuri iyo kirahuri ya telefoni.
Kandi ibyo mbivuze atari nk’icyifuzo. Mbivuze nk’umukoro. [1]

Ndabona bamwe muri mwe bari kuyinyereza buhoro buhoro. Telefoni irimo kuzimira mu mufuka nk’aho nta cyabaye. Ndashima umuhate wanyu. Ibyo birabara. [1]

Kuko dore icyo nabonye. Tubayeho mu isi aho umuntu ashobora kwicara mu cyumba cyuzuye abantu — kandi akaba ari wenyine burundu. Ushobora kuba uhari ku mubiri ariko mu bitekerezo uri kure cyane ku birometero igihumbi. Ushobora kugaragara nk’aho uhari, ukazunguza umutwe nk’aho uteze amatwi, nyamara ntiwumve n’ijambo na rimwe rivuzwe. Twabaye inzobere mu buhanga bwo kuba ahantu tutahari mu by’ukuri.
Igikoresho kiri mu mufuka wawe ni cyiza cyane mu kugufasha kuzimira. Kandi sinshaka guhangana na cyo. Niyo mpamvu mbasaba — nibura ubu ngubu — ngo muyishyire ku ruhande.
Kuko ndashaka kubabwira ikintu. Kandi ndashaka ko mucyumva koko. [1]

Hari igihe nabajije umunyeshuri igiciro cya telefoni ye. Yabitekerejeho maze aravuga ati — amadolari magana atanu. Yari yifitiye icyizere. Afite n’ishema ndetse. Nk’aho yakoze ubushakashatsi akabona igiciro cyiza cyane.
Naramurebye maze ndamubwira nti: wibagiwe gusoma agapapuro k’igiciro.
Yandebye nk’aho mvuze ikintu kidasanzwe. Ibyo birumvikana — wenda ni ko byari biri.
Ariko nari nkomeje.
Kuko igiciro cyanditse ku iduka si cyo giciro nyacyo. Igiciro cyanditse ni icyo igura mu iduka. Igiciro cyawe — igiciro wowe ubwawe wishyura — ni ikindi kintu gitandukanye cyane. [1]

Dore uko nabibaze.
Umuntu usanzwe amara amasaha arindwi ku munsi yitegereza ikirahuri cya telefoni cyangwa mudasobwa. Atari gukora. Atari guhanga. Atari kubaka ikintu na kimwe kizamuramba. Ahubwo — areba gusa. Azamura amanura (scrolling). Akoresha iby’abandi. Amasaha arindwi ku munsi ni amasaha mirongo ine n’icyenda mu cyumweru. Ibyo ni hafi iminsi ibiri yuzuye buri cyumweru ihawe igikoresho.
Iminsi ibiri. Buri cyumweru. Yagiye. [1]

Kandi ndashaka kuvugisha ukuri — bimwe muri ibyo bigira akamaro koko. Amakarita (Maps). Ubutumwa. Ubushakashatsi. Ndabyumva. Ariko reka tuvugishanye ukuri. Twese tuzi ko atari ho ayo masaha arindwi ajya. Ayo masaha arindwi ajya mu kureba akavidewo k’amasegonda cumi n’atanu k’injangwe irimo gukora ikintu gitangaje gake — hagakurikiraho akandi — hagakurikiraho utundi mirongo ine — maze ukisanga bigeze saa munani z’ijoro kandi nta kintu na kimwe wize uretse ko injangwe, uko bigaragara, zitubaha umwanya wihariye w’abandi. [1]

Noneho fata ayo masaha maze wibaze ikibazo gitandukanye. Si ngo narebye iki — ahubwo ni ngo nari gukora iki? Ni ubuhe bumenyi nari kuba niyungura? Ni ikihe gitabo nari kuba nasomye, ni ikihe kiganiro nari kuba nagiranye n’abandi, ni ikihe kibazo nari kuba nakemuye, ni uwuhe muntu mushya nari kuba ndimo guhinduka — muri ayo masaha nyine? [1]

Kuba icyo gihombo mu mwaka wose. Mu nyungu zikubye inshuro nyinshi z’ubumenyi, ubuhanga, ikinyabupfura n’imibanire n’abantu utubatse — kubera ko warebaga aho gukora.
Kandi mu bitekerezo byanjye — mu buryo bworoheje — iyo telefoni igutwara nibura amadolari ibihumbi makumyabiri ku mwaka. Si ukuyitunga. Ni ukuyireba. Kuyitunga birahendutse. Kuyireba ni byo bigukenesha. Si kuri konti yawe yo muri banki — ahubwo ni mu bushobozi bwawe. Mu gihe cyawe. Mu buzima wari kuba ubayeho.
Amadolari ibihumbi makumyabiri ku mwaka — yo kureba gusa. [1]

Noneho, simbabwira kujugunya telefoni zanyu mu nyanja. Nubwo nemera ko — mu minsi imwe n’imwe — icyo gitekerezo cyanjemo.
Simpagaze hano nijijisha ko nta yo mfite. Kunyuzamo ukareba ibintu bike, ugasoma bike byo kwidagadura — ibyo ni ibya kimuntu. Ibyo ni byiza. Kuruhuka si umwanzi. Kurya igihe mu bintu bitagira umumaro ubyita kuruhuka — uwo ni we mwanzi. Hari itandukaniro hagati yo guhitamo kuruhuka no kwirundumurira mu bikurangaza. Kimwe kirakugarurira imbaraga. Ikindi kikwiba bucece mu gihe urimo kumwenyurira ikirahuri.
Ariko amadolari ibihumbi makumyabiri? Nta muntu n’umwe muri iki cyumba ukwiriye kwishyura icyo giciro kugira ngo yicare hamwe ntacyo akora. [1]

Noneho — dore urugero nshaka ko mwicara mukarutekerezaho.
Tekereza abanyeshuri babiri. Ishuri rimwe. Ishuri (icyumba) rimwe. Umwarimu umwe. Amahirwe amwe arambitse imbere yabo nk’amakarita ku meza. Ubirebye ku munsi wa mbere — ntushobora kubatandukanya. [1]

Umunyeshuri wa A ataha buri mugoroba akamara amasaha atatu kuri telefoni ye. Atari amasaha atatu akora ikintu akoresheje telefoni ye — ahubwo ayiriho gusa. Utuvidewo tugufi (reels), uduce tw’amashusho, ibice by’ingenzi by’imikino, amakimbirane, urusaku. Amasaha atatu buri joro, buri joro, mu myaka itatu y’amashuri yisumbuye.
Noneho mbere y’uko ucira urubanza Umunyeshuri wa A — Umunyeshuri wa A nta kintu ari gukora abantu babarirwa muri za miliyoni batari gukora ubu ngubu tuvugana. Umunyeshuri wa A ari kuba umuntu usanzwe, wuzuye, nk’abandi bose. Nta mugome uri muri iyi nkuru. Ni igiciro gusa nta muntu wamweretse. [1]

Umunyeshuri wa B ataha maze agafata isaha imwe muri ayo masaha agasoma — ikintu icyo ari cyo cyose, ikintu kimukurura amatsiko. Isaha imwe yo kwiyungura ubumenyi abigambiriye. Buri joro. Mu myaka itatu.
Noneho dukore imibare hamwe.
Imyaka itatu. Isaha imwe buri joro. Amasaha magana atatu na mirongo itandatu n’atanu ku mwaka.
Mu myaka itatu, Umunyeshuri wa B aba amaze amasaha arenga igihumbi yubaka ikintu imbere muri we — ubumenyi, amagambo mashya, ibitekerezo, uko abona ibintu, ubushobozi bwo gutekereza neza no kuvuga neza — mu gihe Umunyeshuri wa A yamaze ayo masaha igihumbi areba abandi bantu babaho ubuzima bwabo ku kirahuri cya santimetero icumi. [1]

Ishuri rimwe. Umwarimu umwe. Aho batangiriye ni hamwe.
Ariko ntibarangiriza ahantu hamwe.
Kandi dore igice gikwiriye gutuma wumva utamerewe neza gake: Umunyeshuri wa A si umunebwe. Umunyeshuri wa A si umuntu mubi. Umunyeshuri wa A nta n’ubwo ari gukora ikintu cyumvikana nk’ikibi muri ako kanya — kuko nta na rimwe byumvikana bityo. Byumvikana nk’akaruhuko. Byumvikana nk’aho nta cyo bitwaye. Ibyo ni byo bituma bihenda cyane.
Umunyeshuri wa A ntiyigeze ahagarara ngo asome agapapuro k’igiciro. [1]

Nuko rero ndababaza rimwe gusa ryanyuma.
Telefoni yawe iri hasi?
Ni byiza. Abakiyihishe — ndababona. Tuzabikemura nyuma.
Kuko ibigiye gukurikiraho — bikwiriye buri segonda ry’ukwitondera kwawe. [1]

Humeka.
Atari uguhumeka byo kwiyoberanya. Guhumeka nyakuri. Uzuza ibihaha byawe umwuka. Wufate. Wurekure.
Noneho raba iruhande rwawe muri iki cyumba. Nturore kuri telefoni yawe. Nturore ku gisenge. Reba mu maso h’abakuzengurutse. Reba neza koko. Kuko umunsi umwe — mu myaka iri imbere — ushobora kutazibuka buri jambo ryavugiwe muri iki cyumba uyu munsi. Ushobora kutazibuka uwari uhagaze kuri uru ruhimbi. Ariko ushobora kuzibuka uko wiyumvise. Umwanya ikintu cyahindutse bucece imbere muri wowe. Umwanya igitekerezo cyaje kikanga kugenda.
Ibyo bihe bifite agaciro kanini kuruta uko tubitekereza. [1]

Kandi dore ikintu nifuza ko hagira umuntu ukimbwira igihe nari mu kigero cyanyu: hafi buri kintu cyose mu buzima kibaho bwa mbere — kandi bwa nyuma. Ntitujya tumenya ngo ni ikihe gihe kiri mu kihe.
Bitekerezeho.
Igihe cya nyuma ukina umupira w’amaguru n’inshuti zawe zo mu bwana mbere y’uko ubuzima bwerekeza buri wese mu cyerekezo cye — ntuzamenya ko ari bwo bwa nyuma. Uzatekereza gusa ko ari ku wa Kabiri nyuma ya saa sita. Ikiganiro gisanzwe cya nyuma n’umuntu ukunda. Umunsi wa nyuma w’ishuri mbere y’uko byose bihinduka. Igiseko cya nyuma mbere y’uko intera ihindura uwo muntu urwibutso.
Ntuzigera umenya igihe ari icya nyuma. [1]

Imana yonyine ni yo izi inkuru yacu kuva ku ntangiriro kugeza ku iherezo. Dukora gahunda. Tuvuga ngo nzabikora ejo. Tuvuga ngo umunsi umwe. Tuvuga ngo nyuma. Ariko ejo ni impano nta muntu n’umwe wicaye muri iki cyumba wasezeranyijwe. Si jyewe. Si wowe. Nta n’umwe muri twe.
Kandi ibyo simbivugira kubatera ubwoba. Ndavuga ibinyuranye n’ibyo rwose.
Kuko ikibazo nyacyo si ngo bizagenda bite igihe cyanjye nikinshiraho? Ikibazo nyacyo ni — ndakora iki mu gihe mfite ubu ngubu? Ndigaragaza nte mu buryo bwuzuye? Ndatwara nte buri somo muri buri kiganiro, buri mahirwe yo kwiga, buri mahirwe yo kubaka, buri mahirwe yo guhinduka umuntu ntewe ishema na we?
Kuko nta kintu na kimwe — nta na kimwe — gihoraho iteka. [1]

Nuko rero nishyiriyeho itegeko. Kandi ndashaka kurisangira namwe.
Uyu munota nyirizina ntiwukwiriye gufatwa nk’umukino w’ijonjora. Cyangwa imikino yo kwipima. Cyangwa imikino ya kamarampaka. Cyangwa icyiciro cy’amatsinda. Uyu munota — ubu ngubu — ni Umukino wa Nyuma w’Igikombe cy’Isi (World Cup Final) niba ari umupira w’amaguru. Ni irushanwa rya Masters niba ari umukino wa golf. Ni Igikombe cy’Isi cya Cricket niba ari cricket. Ni Igikombe cy’Isi cya Rugby niba ari rugby. Ni Grand Slam niba ari tennis. Ni Imikino Olempike niba ari imikino ngororamubiri.
Murabyumva. [1]

Fata buri munota wa buri munsi nk’aho ari Umukino wa Nyuma. Umukino wa nyuma. Uwo ubarwa. Uwo utazongera kubona ukundi. Wukine nk’aho byose biwushingiyeho — kuko mu buryo butuje kandi bw’ukuri, ni ko biri. Atari ukubera ko ubuzima bukwiriye kumvikana nk’umutwaro. Ahubwo kubera ko bukwiriye kumvikana nk’ubufite agaciro. Kubera ko ukanuye. Kubera ko ushima. Kubera ko usobanukiwe ko uyu mwanya nyirizina — iki cyumba, aya maso, iki kiganiro — bitazongera kubaho ukundi muri ubu buryo nyirizina.
Nuko rero reka tubihe agaciro. [1]

Noneho — dore ikintu cyerekeye Imikino ya Nyuma.
Ntibipfa kubaho gusa.
Nta muntu ukandagira mu kibuga ku Mukino wa Nyuma w’Igikombe cy’Isi adafite imyaka myinshi y’imyiteguro inyuma ye. Nta muntu uhagarara ku ruhimbi rw’abatsinze mu Mikino Olempike adafite amasaha ibihumbi byinshi y’akazi gakozwe ku bushake, mu kinyabupfura, katagaragara kandi nta muntu wagafotoye cyangwa ngo agakomere amashyi. Umukino wa Nyuma ni igihe kigaragara. Ariko inyuma ya buri Mukino wa Nyuma hari imyubakire itagaragara — imiterere, gahunda, igishushanyo — yatumye bishoboka. [1]

Ikipe ya Springboks ntiyatwaye Igikombe cy’Isi cya Rugby kubera ko yaje ku munsi w’umukino gusa igategereza amahirwe. Ikipe ya All Blacks ntihinduka All Blacks binyuze mu mpano gusa. Buri kipe iterura igikombe ibigeraho kubera ko hari umuntu, ahantu runaka, wicaye kera cyane mbere y’uko irushanwa ritangira akabaza ikibazo cyihariye cyane:
Ni iki neza neza turimo kubaka — kandi tuzacyubaka dute? [1]

Kandi icyo kibazo — icyo kibazo kimwe cy’imbaraga — ni cyo nshaka kubabaza uyu munsi.
Igishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe ni ikihe? [1]

Ndashaka kubabaza ikibazo kandi icyo kibazo ni – ni iki kiri mu gishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe?
Iki ni cyo gihe cy’ingenzi kandi gikomeye mu buzima bwawe kuko ibyo ukora ubu n’ibyo uhitamo ubu muri iki kigero bishobora rwose kugena inzira ubuzima bwawe buzanyuramo. Kandi igihe cyose inzu yubakwa – akenshi haba hari umuhanga mu by’ubwubatsi (architect) ushushanya igishushanyo mbonera. Kandi icyo gishushanyo mbonera gikora nk’icyitegererezo, nk’umuyobozi, nk’urugero ku bagomba kubaka iyo nzu. Kandi inzu ntiyubakwa neza idafite igishushanyo mbonera cyiza, gikomeye kandi cyizewe. Buri wese muri mwe ari mu gikorwa cyo kubaka inyubako y’ubuzima bwe. Kandi ikibazo ni ukumenya niba ufite igishushanyo mbonera gikwiriye, gikomeye kandi cyizewe. [1]

Kandi waba ubizi cyangwa utabizi — usanzwe urimo kubaka ikintu. Ubu ngubu. Binyuze muri buri mahitamo ukora, buri muco ugumana, buri muntu wemerera kwinjira mu buzima bwawe, buri gitondo uhitamo uko ukimara. Urimo gutereka amatafari. Ikibazo si ukumenya niba urimo kubaka.
Ikibazo ni: ni ikihe gishushanyo mbonera urimo kubakiraho? [1]

Kuko abantu bamwe barimo kubakira ku gishushanyo mbonera undi muntu yabahereje — igishushanyo mbonera cyateguriwe ubuzima bw’undi muntu, icyerekezo cy’undi muntu, n’uburyo undi muntu asobanura intsinzi. Kandi bazakora cyane, bazahuza imirimo myinshi, maze umunsi umwe bazubura amaso basange barubatse ikintu kitari cyo. Bamaze ubuzima bwabo bwose bakina Umukino wa Nyuma — ariko bakinira ikipe itari yo. Mu kibuga kitari cyo. Mu mukino batigeze bahitamo.
Ibyo simbifuriza. [1]

Nuko rero nimumpa umwanya wanyu — kandi ndabasezeranya ko nzabakorera ibibafitiye akamaro — ndashaka kubagezaho ibyo nizera ko bikwiriye kuba mu gishushanyo mbonera cyanyu. Atari nk’umuntu wamaze gusobanukirwa byose. Ahubwo nk’umuntu wamaze igihe gihagije mu rugendo ku buryo yize ibintu bike binyuze mu nzira igoye. [1]

Ntimutekereze kuri ibi nk’ibitekerezo bitatu bitandukanye. Mubitekereze nk’inkingi eshatu zifashe igisenge kimwe. Kuramo imwe muri zo maze inyubako icike intege.
Gumana zose uko ari eshatu — maze ibyo wubaka bizahagarara mu muyaga uwo ari wo wose. [1]

Ibice bitatu. Inzira yanyigishije…
Icyambere: Izere cyane agaciro kawe bwite.
Icyakabiri: Haranira ubuhanga buhebuje (indashyikirwa).
Icyagatatu: Zirikana Ubuntu (Ubumuntu). [1]

Igice cya Mbere: Izere Cyane Agaciro Kawe

“Amateka ni isaha abantu bakoresha kugira ngo bamenye igihe cyabo cya politiki n’umuco. Ni na busole (compass) abantu bakoresha kugira ngo bimenye aho baherereye ku ikarita y’ubumenyi bw’isi bw’abantu. Amateka abwira abantu aho banyuze n’abo bari bo, aho bari ubu n’abo bari bo ubu. Icy’ingenzi kurushaho, amateka abwira abantu aho bakigomba kujya n’abo bakigomba kuba bo. Isano iri hagati y’amateka n’abantu ni imwe n’isano iri hagati y’umubyeyi w’umugore n’umwana we.” – Porofeseri John Henrik Clarke [1]

Icyaha gikomeye kuruta ibindi cyakorewe Abanyafurika ni ugusenya icyizere bari bafitiye urwibutso rw’amateka yabo ku bo bari bo, kugira ngo mwibagirwe abo muri bo kandi mwibagirwe n’abo mushobora kuba bo.
Ntushobora gukandamiza abantu bazi amateka yabo. Kandi iyo abantu basobanukiwe uruhare rwabo mu mateka – ntibemera gukandamizwa. Kugira ngo bagukandamize – abantu bagomba kugukura mu biganiro byubashywe by’amateka. Bagomba gusenya icyizere cyawe n’urwibutso rw’amateka yawe. Urwibutso rw’uwo wari we kugira ngo uyoberwe uwo uri we kandi uyoberwe kurushaho uwo ugomba kuba we n’aho ugomba kujya. [1]

Uko ukoresha ibyo utekereza kuri wowe ubwawe ni ko ubanirana n’ishusho yawe. Bityo rero mudasobwa y’ubwonko iravuga iti hari undi umeze nkawe Yusuf – noneho uko niyumva njye ubwanjye bizagaragarira mu buryo mbanirana n’undi Munyafurika. Nk’uko dukora imyitozo ngororamubiri kugira ngo imikaya yacu igumane imbaraga. Ubu tugiye gukora imyitozo yo gukomeza ubwonko bwacu mu bijyanye n’ishusho twifitiye, uko twiyumva n’agaciro twiha kugira ngo tube abahungu n’abakobwa ba Afurika bashoboye. Kuko nintekereza nabi kuri njye ubwanjye – uratekereza ko mudasobwa y’ubwonko bwanjye izankorera, kugira ngo iteze imbere intsinzi yanjye n’iterambere ryanjye – OYA! ubwonko buzavuga buti – ntiwikunda – kuki nakora ku bw’inyungu zawe [1]

Niba tuzi ibyabaye ejo hashize, dushobora kuganira mu buryo bufite ireme ku by’uyu munsi kuko uyu munsi wubakiye ku munsi w’ejo hashize. Kandi ejo hazaza hubakiye ku munsi w’uyu munsi. [1]

Umwana utahawe ikaze n’umudugudu azawutwika kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo – Umugani w’Abanyafurika [1]

Igice kinini cy’ubwangizi tubona mu miryango yacu — uburakari, ubwiyahuzi, urubyiruko rwangiza ejo hazaza harwo — mu by’ukuri si ubwangizi. Reba neza. Ni ugutaka. Ni ugutaka kw’imbaraga kandi gushya kuvuga ngo: hagire umuntu umbwira ko mfite agaciro. [1]

Nuko rero mbere y’uko tuvuga iby’ubuhanga buhebuje — mbere y’uko tuvuga iby’Ubuntu — mbere y’uko tuvuga iby’amateka n’umurage n’ibyo ushoboye kubaka — tugomba gutangirira hano. Kuri iki. Ku kintu cy’ingenzi kuruta ibindi ndi buvuge uyu munsi.
Ufite agaciro. Agaciro kenshi, katagira igisabwa, katavuguruzwa. Atari kubera ibyo wagezeho. Atari kubera uko usa. Atari kubera aho ukomoka cyangwa ibihe urimo. Ahubwo gusa kubera ko uhari. Kubera ko uriho. Kubera ko ubayeho.
Kandi nta kintu na kimwe — nta na kimwe — umuntu uwo ari we wese yigeze avuga cyangwa akora kugira ngo wumve utari uw’agaciro cyigeze kiba ukuri. [1]

Agaciro umuntu yiha ni nk’icyubahiro, mu buryo bw’uko ari ikintu buri wese avukana, ntigishobora kwamburwa, cyangwa ngo gitangwe nk’impano, gusa ntigikwiriye gutakazwa. [1]

Noneho dore aho ibintu bishimishije, kuko kumenya agaciro kawe ni ikintu kimwe. Ariko gusobanukirwa aho ako gaciro gaturuka — icyo ni ikindi kintu gitandukanye cyane. Kandi benshi muri twe ntibigeze bigishwa neza icyo gice cya kabiri. [1]

Inkuru y’Igiti cya Baobab [1]

Igiti cya baobab cyitwa Igiti cy’Ubuzima muri Afurika yose. Kimara imyaka ibihumbi n’ibihumbi. Kibika amazi mu gihimba cyacyo — rimwe na rimwe litiro ibihumbi byinshi — ku buryo mu gihe cy’izuba ryinshi cyane, igihe ibindi byose byumye, baobab iguma yuzuye. Inyamaswa zirayigana. Abaturage bugama munsi yayo. Iratanga n’igihe ubutaka ntacyo butanga. Kandi ibanga rya baobab ntirigaragara. Riri mu butaka — ni imizi minini cyane kandi miremire ku buryo nta mapfa ashobora kuyigeraho. Igiti ntikibaho kubera uko kigaragara hejuru y’ubutaka. Kibaho kubera uburebure bw’aho cyashoye imizi munsi y’ubutaka. [1]

Agaciro kawe kameze nk’icyo giti. Kandi uku ni ko kuri isi ikuzengurutse — hamwe n’ubusazi bwayo bwo gukunda isura y’inyuma, amafaranga, abayikurikira ku mbuga nkoranyambaga, imyambaro, amazina y’icyubahiro n’ubwamamare — itazigera ikubwira.
Agaciro kawe nyakuri si ibigaragara inyuma. Ni ubujyakuzimu bw’imizi yawe.
Amababi ashobora guhunguka. Ibihe birahinduka. Ibyo utunze uyu munsi bishobora kuba byagiye ejo. Ariko imizi — imizi y’imico myiza, y’umwirondoro, y’amateka, y’umuco, yo kumenya uwo uri we n’aho ukomoka — iyo iraguma. Iyo ni yo iguhagarika wemye igihe ibiri hejuru y’ubutaka byose birimo kunyeganyega. [1]

Kandi iyi ni yo mpamvu ibyo ngiye kuvuga bifite agaciro kanini cyane. Kuko benshi muri twe — atari ku bw’ikosa ryacu — ntibigeze bahabwa imizi yabo. Ntiyatewe muri twe. Ntiyigishijwe. Mu bihe bimwe na bimwe, yakuwemo ku bushake. Kandi umuntu udafite imizi si ngombwa ko aba ari umuntu uhita ugwa ako kanya. Ashobora kugaragara ari muremure. Ashobora kugaragara ashamaje. Ariko umuyaga umwe ukomeye gusa urahagije ngo ahirime. [1]

Ariko — kandi iki ni cyo gice gikomeretsa kurusha ibindi — benshi muri twe ntibabyizera. Atari mu by’ukuri. Atari mu bihe bituje igihe isi itareba kandi turi twenyine n’ibitekerezo byacu. Kuko tutigishijwe kubyemera. Twigishijwe ikindi kintu gitandukanye cyane.
Toni Morrison yari abisobanukiwe. Yaranditse ati: “Kwibohoza byari ikintu kimwe. Kwiyitirira no kwakira uwo muntu wabohowe byari ikindi.”
Ibintu bibiri bitandukanye. Gukuraho umunyururu ni intambwe imwe. Ariko kwiga uwo uri we nyuma y’uko umunyururu ugiye — kwifatira icyemezo cy’agaciro kawe, ibyo ukwiriye, ibyo ushoboye — urwo ni urugendo rutandukanye kandi rwimbitse. Kandi ni urugendo benshi muri twe bataratangira mu buryo bwuzuye.
[1]

Noneho ndashaka kubabaza ikibazo kiri munsi y’ibi byose.
Inkuru yawe itangirira hehe?
Kuko hari umugani wimbitse w’Abigbo uvuga ngo: “Niba ushaka kumenya iherezo, reba intangiriro.” Aho utangirira ni ho hagena aho uzagera. Inkuru utangirana — ku wo uri we, aho ukomoka, ibyo abantu bawe bagezeho — igena bucece icyerekezo cy’ubuzima bwawe bwose. Yaba uharanira ibintu binini cyangwa wemera ibito. Yaba winjira mu byumba wubuye umutwe cyangwa wubitse amaso. Yaba ubona isura yawe nk’ikintu cyo guterwa isoni cyangwa nk’ikintu cyo kwishimira. [1]

Kandi dore ikindi kintu — ikintu umuhanga umwe w’Umunyafurika yavuze mu magambo yeruye kurusha andi yose numvise: “Abanyamahanga n’abo hanze ntibashobora kukwigisha amayeri wakoresha kugira ngo ubambure ubutegetsi bwabo.” Abungukira mu bujiji bwawe ntibazigera baguha ibikoresho byo kugira ngo wigobotore mu by’ukuri. Buri muryango w’abantu ugomba kwiga amateka yawo, imbaraga zawo, umwirondoro wawo — atari uko byahawe n’abari bafite impamvu zo kubipfobya, ahubwo uko byari biri mu by’ukuri. [1]

Umugani wo muri Gineya uravuga uti: “Ubumenyi ni nk’umurima — iyo utahinzwe, ntushobora gusarurwa.” Umwirondoro wawe, agaciro kawe, gusobanukirwa uwo uri we — ibi ntibyizana. Bisaba akazi. Bisaba guhingwa. Bisaba ubutwari bwo gucukura, kubaza, kwiga ibintu utigeze wigishwa mu ishuri.
Kandi kugeza igihe uzakorera ako kazi — kugeza igihe uzasubirira ku ntangiriro y’inkuru yawe ugatangirira ahantu nyaho — uzahora wubaka uko wiyumva ku rufatiro rw’undi muntu. [1]

Marcus Garvey yabivuze yeruye ati: “Uruhu rwanjye si ikimenyetso cy’isoni ahubwo ni ikimenyetso cy’ubwiza.”
Si ugusaba imbabazi. Si ukwisobanura. Ni ukwatura ukuri.
Kandi wa muhanga wavuze ko twakoze ikosa rikomeye ryo kugabanya umwirondoro w’Umunyafurika tukawugira ibara ry’uruhu gusa — yari arimo kugaragaza ikintu cyimbitse kurushaho. Yaravuze ati: izina nyaryo ry’abantu rigomba buri gihe kugira aho rihurira n’ubutaka, umuco n’amateka. Kuko uruhu rwawe rusobanura uko ugaragara. Ntirukubwira uwo uri we. Uwo uri we bituruka ku mateka yawe. Ururimi rwawe. Abakurambere bawe. Umuco n’iterambere byawe. Indangagaciro zawe. Inkuru yawe.
[1]

Kandi inkuru yawe — inkuru nyayo, yuzuye, itagoretswe — iratangaje. Ni imwe mu nkuru zikomeye mu mateka ya muntu. Benshi muri mwe ntimwigeze muyibwirwa neza gusa.
Ibihe urimo uyu munsi ntibigena ibishoboka by’ejo hazaza. Kandi imizi uvumbuye — cyangwa wongera kuvumbura — uyu munsi izagena uburebure bw’aho ushobora guhagarara ejo hazaza. [1]

Nuko rero reka dusubire ku ntangiriro.
Reka dutangirire ahantu nyaho.
Kandi reka twubake agaciro kacu ku rufatiro nta muyaga, nta kinyoma, nta gahunda n’imwe, kandi nta cyumba cyuzuye ugushidikanya bizigera bitwambura. [1]

Reka mbabaze ikintu.
Wigeze winjira mu cyumba maze ako kanya ukumva utahakwiriye?
Nk’aho abandi bose babonye amakuru wowe ntuyabone. Nk’aho bose bari kuvuga ururimi utigeze wigishwa. Nk’aho mu buryo runaka, nta muntu n’umwe uvuze n’ijambo na rimwe, icyumba cyamaze kwemeza ko uri hasi y’abakirimo.
Ndashaka ko uzamura ukuboko niba warigeze wumva umeze utyo.
Komeza ukuzamure akanya gato. Reba iruhande rwawe. Kuko nturi wenyine muri iki cyumba. Kandi ntiwigeze uba wenyine muri uko kwiyumva. Ariko dore icyo nshaka ko usobanukirwa mbere y’uko dukomeza — uko kwiyumva kwarakubeshye. Kwahoraga kukubeshya. Kandi uyu munsi, tugiye kuvuga impamvu. [1]

Dr. Martin Luther King Jr. yigeze kuvuga ati: “Ntukemerere umuntu uwo ari we wese gutuma wumva ko uri ubusabusa.”
Kandi Abayoruba — bumwe mu bwoko bukomeye bwo muri Afurika y’Iburengerazuba — bafite umugani uvuga ngo: “Umuserebanya wasimbutse uva hejuru y’igiti kirekire cya Iroko wavuze ko uzisingiza ubwawo niba nta wundi ubikoze.” [1]

Tekereza kuri uwo muserebanya akanya gato. Warasimbutse. Nta muntu wakomye amashyi. Nta muntu wabibonye. Nta muntu wirutse aza kuwushimira. Nuko urahindukira uravuga uti — urabizi, ndabona ibyo maze gukora, kandi byari bitangaje. Ngiye kwishimira ubwanjye. [1]

Uwo muserebanya wari usobanukiwe ikintu benshi muri twe tumara imyaka myinshi tugerageza kwiga: agaciro kawe ntikagenwa n’amashyi y’abantu. Kagenwa nawe ubwawe.
Ufite agaciro mu mwanya urimo. Ntukeneye gukorera uburenganzira bwo kuba hano. Ntukeneye gusobanurira umuntu uwo ari we wese impamvu ubayeho. Ushobora kwishimira ubuzima bwawe utisobanuriye isi. Kandi urugendo rwo kubyemera by’ukuri — urugendo rwo kwikunda — rutangirira imbere muri wowe. Ruhora rutangirira imbere. Uko isi yo hanze yaba ikuvuga kose, urugendo rutangirira imbere muri wowe. Kandi rukomeza binyuze mu gukira. Binyuze mu kwiga. Binyuze mu gutera imbere. Umunsi ku wundi. [1]

Agaciro umuntu yiha si ikintu utegereza. Ni icyemezo. Ni icyemezo cya buri munsi cyo kwigaragaza mu buryo bwuzuye kandi bw’ukuri — n’igihe icyumba cyumvikana nk’aho kitubakiwe wowe. [1]

Ariko dore aho ngomba kubabwiza ukuri.
Gufata icyo cyemezo biragoye kuruta uko byumvikana.
Kuko tubayeho mu bihe bigoye.
Kubaho muri iki gihe bizana n’ibivuguruzanya byinshi — kuko benshi muri twe dufite ibitekerezo imbere muri twe tutigeze duhitamo.
Ibitekerezo byashyizwemo mbere y’uko tukura bihagije ngo tubibazeho.
Ibintu twabwiwe ku bo turi bo, uko dusa, aho dukomoka, n’agaciro dufite — maze tubinywa nk’amazi, tutamenye ko turimo kunywa uburozi.
Kandi mbere y’uko ushobora kwemeza by’ukuri agaciro kawe, ugomba kuvugisha ukuri kuri ibi.
Ugomba kugira ubutwari bwo kureba ibiri imbere muri wowe maze ukabaza uti: ibi narabihisemo? Cyangwa narabiherejwe? [1]

Hari ukuri kuvuga ngo: “Ivuka ry’ubwenge rijyana no kumenya ubujiji bwawe.”
Mu yandi magambo — ikintu cy’ubwenge kurusha ibindi ushobora gukora ni ukwemera ibyo utazi. [1]

Tekereza ku muhungu muto w’Umuxhosa winjira mu muhango wa ulwaluko — umuhango gakondo wo kwinjira mu cyiciro cy’abagabo.
Ntiyinjira muri uwo muhango nk’inzobere.
Yinjiramo nk’umunyeshuri. Ibintu byose yari amenyereye arabikurwaho.
Yicara imbere y’abakuru be, yicishije bugufi, nta kintu afite, afunguye umutima. Maze abakuru bakamusukamo ubwenge — ariko gusa kubera ko yemeye ko atarabugira.
Ntushobora kuzuza igikombe gisanzwe cyuzuye. [1]

Tekereza ku mukobwa muto wicaye ku birenge bya nyogokuru we, yiga kuboha, yiga indirimbo z’abantu be, yiga ibyatsi byo inyuma y’urugo bivura umuriro n’ibivura agahinda ko ku mutima.
Ntaza abizi. Aza abaza.
Kandi muri uko kubaza — muri icyo gikorwa cyo kwicisha bugufi n’ubutwari cyo kuvuga ngo sinzi, nyigisha — ubwenge buravuka.
Ibi ni byo abakurambere bacu bari basobanukiwe.
Iyi ni yo mpamvu bubahaga umukuru. Atari kubera imyaka gusa — ahubwo kubera ko umukuru yari yaramaze ubuzima bwe bwose ahindura ubujiji mo gusobanukirwa.
Umukuru yari azi ubwinshi bw’ibyo atazi.
Kandi uko kubimenya ni zo zari imbaraga ze zikomeye kurusha izindi.

Benshi muri twe ntituzi amateka yacu.
Kandi ndashaka kubivuga neruye: iryo si ikosa ryacu. Ariko kuguma muri ubwo bujiji — iryo ryaba ari ihitamo ryacu.
Kuko ibyo twigishijwe mu ishuri ntabwo byari inkuru yuzuye. Nta n’ubwo byari biyegereye.
Ishuri rya gikoloni ryaduhaye uburyo bwihariye cyane bw’amateka — uburyo bwatangiriraga inkuru yacu mu minyururu, mu gutsindwa, mu buryo undi muntu asobanura abo turi bo. Ryasimbutse ibyabayeho mbere byose. Kandi ibyabayeho mbere byari bitangaje.

Ariko dore igituma ibi bibabaza kurushaho. Ntabwo byari impanuka gusa ko tutigishijwe amateka yacu. Wari umugambi wateguwe neza. Kuko niba ushobora gutuma abantu biyanga — niba ushobora gutuma bareba ishusho yabo bakumva iseseme aho kumva ishema — ntuba ugikeneye iminyururu ukundi. Uba ukoze ikintu gifite imbaraga nyinshi kurushaho. Uba ubahinduye abanzi bo ubwabo, bagahindukirana.

Tekereza kuri ibyo. Ninkwigisha kwiyanga — kwiyanga by’ukuri — noneho iyo urebye umuntu usa nawe, umuntu musangiye isura, uruhu rwawe, umusatsi wawe, amaraso yawe — ntubona umuvandimwe. Ntubona mushiki wawe. Ubona cya kintu wigishijwe gusuzugura. Kandi urugomo rukurikiraho ntirupfa kwizana. Ni ingaruka zumvikana z’uburezi bubi. Twigishijwe kurwana hagati yacu kugira ngo tudashyira hamwe. Kuko uburyo bumwe rukumbi abantu bake bashobora gutegeka abantu benshi ni ukubacamo ibice no kubategeka (divide and conquer). Kandi uburyo bukora neza kurusha ubundi bwo gucamo abantu ibice no kubategeka ntibubera ku rugamba. Bubera mu bitekerezo.

Marcus Mosiah Garvey yabivuze yeruye ati: abantu badafite ubumenyi ku mateka yabo, umuco wabo n’abo bari bo bameze nk’igiti kidafite imizi. Kandi igiti kidafite imizi ntigishobora guhagarara. Ntibishobora gukura. Ntibishobora kurokoka umuyaga uwo ari wo wose. Kiragwa gusa — atari ukubera ko cyari gifite intege nke, ahubwo kubera ko cyacitse ku isoko yacyo.

Kandi dore icyaha twakorewe — kandi ndashaka ko mubyumva neza — ntabwo cyari icyaha cy’ibyo badukoreye gusa. Cyari n’icyaha cy’ibyo baduhishe. Icyaha cyo kutabivuga ndetse n’icyaha cyo kubikora. Ntibatwibasiye gusa. Batwibye ubumenyi bwo kwimenya ubwacu. Ubumenyi bwari gutuma twikunda ubwacu. Tugakundana. Tugahagarara hamwe aho gusenyana.

Inkuru yawe itangirira hehe?
Kuko dore ukuri — kandi ibi ni ingenzi, nuko rero mukomeze munkurikire: aho utangirira amateka yawe ni ho hazagena aho uzarangiriza. Niba amateka ya Afurika wenyine uzi atangirira mu mwaka wa 1619, igihe ubucakara bwatangiraga, ubwo rero uko wiyumva ku wo uri we na byo bitangirira mu minyururu. Mu mibabaro. Mu nkuru y’undi muntu ivuga ku gaciro kawe. Kandi akenshi — utaranabimenya — uzagenda mu buzima wikoreye iyo ntangiriro mu magufa yawe.

Ariko se bite uramutse utangiriye ahandi?
Bite uramutse utangiriye mu myaka 4,700 ishize — igihe amaboko y’Abanyafurika yubakaga za piramide (pyramids)? Igihe ubwenge bw’Abanyafurika bwabaraga imibare isi yose yari itaranatekereza? Igihe abami b’Abanyafurika batangaga amabwiriza yo kubaka inyubako zikoze mu buryo bw’ubuhanga buhanitse ku buryo abenjeniyeri b’iki gihe bakibyiga kandi bakazunguza imitwe batangaye?

Ibintu byose birahinduka iyo utangiriye aho. Uba uwigenga. Kuko intangiriro y’amateka yawe ni yo ntangiriro y’umwirondoro wawe. Kandi intangiriro y’umwirondoro wawe ni yo igena icyerekezo cyose cy’ubuzima bwawe.
Ibi si ugutera akanyabugabo gusa. Ni ingamba.

Reka mbabwire uko ayo mateka asa mu by’ukuri. Kuko bamwe muri mwe mwabwiwe make cyane kuri yo ku buryo ibyo ngiye kuvuga bishobora kumvikana nk’ibidashoboka.
Abahanga mu by’imitekerereze ya muntu bise Cognitive dissonance kubura amahoro mu bitekerezo wumva igihe ibikorwa byawe, imyitwarire yawe cyangwa imyizerere yawe bigongana. Uku gushyamirana ko mu mutwe—akenshi kumvikana nk’umuhangayiko cyangwa kwishinja icyaha—gutera ubwonko gushakisha impamvu mu buryo butabigambiriye cyangwa guhindura imyizerere kugira ngo bugarure amahoro mu mutwe.

Kandi ibyo ni byo neza neza Malcolm X yatuburiye. Yaravuze ati: “Ugomba kwitonda cyane igihe ugeza ukuri ku Munyafurika utarigeze yumva ukuri ku bimwerekeyeho mbere. Umunyafurika yarogowe mu mutwe cyane ku buryo ashobora kwanga ukuri igihe akumvise bwa mbere.”

Kandi James Baldwin — umwe mu banditsi bavugishaga ukuri kurusha abandi bose babayeho — yavuze ikintu nshaka ko mugendana. Yaravuze ati: “Byatwaye imyaka myinshi yo kuruka imyanda yose nari narigishijwe kuri njye ubwanjye, kandi nari naremeye igice, mbere y’uko nshobora kugenda ku Isi nk’aho mfite uburenganzira bwo kuba hano.”
Imyaka. Yo kwiyibagiza ku bushake inkuru y’ikinyoma kuri we ubwe. Mbere y’uko ashobora guhagarara ku isi gusa akagira ngo arahakwiriye.

Kuko iki ni cyo kintu badashaka ko umenya. Iki ni cyo kintu Marcus Garvey yatuburiraga igihe yavugaga ati: “Wibohore mu bucakara bwo mu mutwe. Nta wundi uretse twe ubwacu ushobora kubohora ibitekerezo byacu.”
Iminyururu y’umubiri yaciwe kera cyane. Ariko ubucakara bwo mu mutwe? Ubucakara bwo mu mutwe buracyariho cyane. Kandi buranyerera. Ntibusa n’umunyururu. Ntibwumvikana nka gereza. Bwumvikana nk’ibisanzwe. Bwumvikana nk’uko ibintu bisanzwe bimeze. Bwumvikana nko kuvuga ngo — birumvikana ko nshaka uruhu rwera. Birumvikana ko ngorora umusatsi wanjye ngiye mu kizamini cy’akazi. Birumvikana ko nterwa isoni no kuvuga ururimi rwanjye kavukire ahantu hiyubashye. Birumvikana ko nzi amateka y’Uburayi kurusha ayanjye.

Ako ni ko kazu k’imbohe. Kandi ikintu giteye ubwoba kurusha ibindi kuri ako kazu k’imbohe ni uko kemerera umuntu ukarimo ko nta nkuta zihari. Cyangwa bibi kurushaho — ko izo nkuta zihari ku bw’inyungu ze.

Steve Biko — umwe mu banyabwenge bakomeye uyu mugabane wigeze ugira — yavuze ikintu gikwiriye guhagarika buri wese muri twe. Yaravuze ati: “Intwaro ikomeye cyane mu maboko y’umukandamiza ni ubwonko bw’ukandamizwa.”
Tekereza icyo ibyo bisobanura. Intwaro ikomeye cyane si imbunda. Si itegeko. Si umupaka ushushanyije ku ikarita. Ni igitekerezo. Ni imyizerere. Ni akajwi gatuje kandi gahoraho imbere mu bitekerezo by’umuntu kavuga kati — uri hasi. Ntukwiriye ibirenze ibyo. Menya umwanya wawe. Guma hasi.

Niba ako kajwi gashobora guterwa mu ndiba y’umutima bihagije — niba gashobora gutuma kumvikana nk’ijwi ryawe bwite, umwanzuro wawe bwite, isuzuma ryawe ry’ukuri wikoreye — ubwo nta minyururu iba igikenewe. Imfungwa yifungirana urugi rwayo. Kandi ikintu giteye ubwoba kurusha ibindi kuri ubwo buryo bwo gufungwa ni uko bidasa na gereza. Bisa nk’ibisanzwe. Byumvikana nk’uko ibintu bisanzwe bimeze.

Nuko rero ndabasaba gukomeza gufungura imitima yanyu. N’iyo ibyo ngiye kuvuga byabatungura.

Mbere y’uko Uburayi bugira imijyi — mbere y’uko imirwa mikuru ikomeye y’Uburayi ibaho — hariho Kemet. Misiri ya Kera. Kandi ijambo Kemet, mu rurimi rw’umwimerere rw’abaturage bayo, risobanura Ubutaka bw’Abirabura. Ntabwo yitiriwe ubutaka bwayo gusa. Yitiriwe abaturage bayo. Abirabura. Bafite melanin nyinshi. Abanyafurika.

Ba Farawo ba Misiri ya Kera ntabwo bari abantu b’uruhu rwera rw’umweru Hollywood yagiye yerekana kuri za televiziyo mu myaka myinshi. Reba amashusho abaje mu mabuye nyayo. Reba ibishushanyo bikorogoshoye. Reba inyandiko za kera (hieroglyphs) — zikorogoshoye mu mabuye mu myaka ibihumbi mbere y’uko hagira ugerageza guhindura inkuru. Izuru rigari. Iminwa minini. Umusatsi w’injwiri zikomeye. Uruhu rwirabura cyane. Ibi ntabwo byari ibintu by’impanuka. Ayo yari amasura y’abami n’abamikazi, abubatsi n’abahanga mu bumenyi bw’ikirere, abanyamibare n’abaganga.
Ayo yari amasura yanyu.

Kandi ibisigazwa by’amateka ntibibeshya. Abahanga mu by’amateka ya kera (archaeologists) basanze ibisokozo bifite amenyo manini atandukanye mu mva za Misiri ya Kera — atari ibisokozo bifite amenyo mato yegeranye byagenewe umusatsi urambuye, ahubwo ibisokozo bigari bikoranye ubuhanga byagenewe umusatsi mwinshi, w’injwiri zikomeye z’Abanyafurika. Umusatsi umeze nk’ikamba ku mutwe wawe. Umusatsi bamwe muri mwe mwabwiwe guhisha, kurambura cyangwa gusabira imbabazi. Basanze amavuta ya shea butter, amavuta ya castor, n’indi miti karemano yakoreshwaga mu koroshya no kwishimira uruhu n’umusatsi by’Abanyafurika. Basanze ibisuko (cornrows), locs, n’imisatsi iboshye ku mitwe y’abami ndetse n’abaturage basanzwe — ari byo bisuko bimwe abagore n’abagabo b’Abirabura bagisuka uyu munsi. Ibisuko bimwe isi ubu itira, ikabyiyitirira kandi ikabyita ibigezweho — yibagiwe ko ba nyogokuru banyu babisukaga mu myaka ibihumbi mbere y’uko biba ibigezweho.

Basanze ibikoresho byo kubaga bibanziriza ubuvuzi bw’Uburayi ho imyaka ibihumbi. Ibimenyetso byo kubaga ubwonko, kuvura amenyo, n’ubumenyi bw’imiti. Imibare y’ubwubatsi ihanitse cyane ku buryo abenjeniyeri b’iki gihe bakibyiga batangaye. Piramide Nini ya Giza (Great Pyramid of Giza) ni yo nyubako yari ndende kurusha izindi zose ku isi mu gihe kirenga imyaka ibihumbi bine. Yubatswe n’amaboko y’Abanyafurika. Yashushanyijwe n’ubwenge bw’Abanyafurika. Yategetswe n’abami b’Abanyafurika.
Uwo ni wo murage wanyu.

Amatongo ya Zimbabwe — amabuye ateranyije neza cyane ku buryo udashobora gucishamo agapapuro hagati yayo, kandi nta sima cyangwa ibumba bakoresheje.
Ubwami bwa Mali ku ngoma ya Mansa Musa — umuntu wari ukize kurusha abandi bose mu mateka yose yanditswe y’ikiremwamuntu.
Timbuktu — Umujyi wa kera w’ubumenyi, wari urimo Kaminuza ya Sankore, aho abahanga babarirwa mu bihumbi icumi bigaga amategeko, imibare, ubumenyi bw’ikirere n’iyobokamana mu binyejana byinshi mbere y’uko za kaminuza nyinshi z’Uburayi zibaho.

Kandi dore ikintu abantu benshi — ndetse n’Abanyafurika benshi — batigeze babwirwa.
Abanyafurika bategetse Esipanye (Spain) mu gihe cy’imyaka 774. Kuva mu mwaka wa 711 kugeza mu mwaka wa 1485 nyuma ya Yesu. Hafi ibinyejana umunani. Kandi muri icyo gihe, ntibigaruriye ubutaka gusa — bubatse iterambere n’umuco. Bazanye gahunda ya kaminuza mu Burayi. Bubatse Kaminuza ya Salamanca muri Esipanye — kaminuza ya mbere kandi ishaje kurusha izindi zose mu bihugu by’Iburengerazuba. Kandi iyo kaminuza yubatswe hagendewe ku rugero rwa Kaminuza ya Jenne muri Ghana ya kera, na yo yari yarubatswe hagendewe kuri Kaminuza ya Sankore i Timbuktu. Uruhererekane rw’ubwenge bw’Abanyafurika ruva ku gisekuru kimwe rujya ku kindi, ruva ku mugabane umwe rujya ku wundi, rwubaka inzego z’ubumenyi Uburayi bwaje kwiyitirira nyuma. Bazanye ubwogero (baths) mu Burayi. Isuku y’ibanze. Isabune. Amazi atemba mu mazu. Ibintu Uburayi bwo mu gihe cyo hagati (medieval Europe) butagiraga — kandi Abanyafurika bazanye. Niba utanyizera, soma igitabo cya Stanley Lane-Poole cyitwa The Moors in Spain, cyanditswe mu 1887. Cyangwa Alejandro Makaziza kuri iyo ngingo imwe. Ibimenyetso birahari. Ntibyigeze bihishwa abantu bashakaga kubibona.

Ubwami bwa Benin bwakoze ibibumbano by’umuringa (bronze) binoze cyane ku buryo igihe abavumbuzi b’Abanyaburayi babibonaga bwa mbere, banze kwemera ko ari Abanyafurika babikoze.
Baribeshye.
Afurika ntiyari umugabane utegereje kuvumburwa. Afurika yari umugabane wari umaze kugera kure. Wari umaze kubaka. Wari umaze kwigisha isi.

Nuko rero reka mvuge neruye cyane — nta rindi somo ry’amateka, ni njyewe ubwanjye uvugana namwe mu buryo butaziguye.
Nureba ishusho Abanyafurika bifitiye uyu munsi — ishusho benshi muri twe tugendana iyo twirebye mu ndorerwamo — iyo shusho ntabwo yaremwe natwe. Yaremwe ku bwacu n’abandi. Yubatswe mu binyejana byinshi by’uburezi bubi bwateguwe ku bushake. Kandi ingaruka ni uko benshi muri twe bakuriye aho batagira icyubahiro cyuzuye ku bo bari bo. Batagira urukundo rwashoye imizi ku bo bari bo. Kandi dore ukuri kubabaza gukurikira ibyo: niba tutiyubaha ubwacu, ntidushobora kwitega ko undi muntu uwo ari we wese atwubaha. Icyubahiro gituruka imbere kigasohoka hanze. Ntushobora gusaba abandi icyo utabanje kubaka imbere muri wowe. Kandi ntushobora kubaka icyubahiro ku kintu utazi. Icyo ni cyo cyaha — ubumenyi bwo kwimenya twarabwibwe kugira ngo tutikunda ubwacu. Kugira ngo tudakundana. Kugira ngo tugume ducitsemo ibice, dutegekeka kandi tworoshye kugenzura.

Ariko ibyo birangira uyu munsi. Kuri wowe. Muri iki cyumba.

Ntukore ku mavuta ahindura uruhu (mukorogo).
Ndakomeje. Ntubikore. Kuko melanin iri mu ruhu rwawe si inenge. Ni umwihariko mwiza. Ni iya kera. Ifite imbaraga. Ni ryo bara rimwe ryarinze abakurambere bawe igihe bubakaga iterambere isi itarabasha gusobanura mu buryo bwuzuye. Uruhu rwawe rwirabura si ikibazo cyo gukemurwa. Ni ikimenyetso cy’abantu baremewe gutera imbere.

Ntugotwike umusatsi wawe ngo urambuke kugira ngo use n’undi muntu. Injwiri zawe, imisatsi yawe — ntabwo bigaragaza kutagira isuku cyangwa kutaba umunyamwuga. Ntabwo bidasokoje. Ni wa musatsi umwe wari ku mitwe ya ba Farawo. Ni wa musatsi umwe abamikazi b’Abanyafurika batakishaga zahabu. Ni wa musatsi umwe wari ukeneye bya bisokozo by’amenyo manini mu mva za Kemet. Ni wa musatsi umwe warokotse buri gikorwa cyose cyo gutuma uwuterwa isoni.

Nturi ikopi y’ubwiza bw’undi muntu. Uri umwimerere.

Uwo ni wo mutwaro washyizwe ku bitugu by’Abanyafurika. Umutwaro tutahisemo. Inkuru tutanditse. Ariko umutwaro twagiye twikorera — mu mavuta ahindura uruhu, mu misatsi iramburwa n’imiti, mu mvugo z’amahanga, mu isoni tugira zo kuvuga indimi zacu kavukire, muri buri mwanya twirebye mu ndorerwamo tukumva dutewe isoni n’ibyo tubona.
Uwo mutwaro urangira ako kanya iyo ufashe icyemezo cy’uko urangira.

Kandi iyi ni yo mpamvu — iyi ni yo mpamvu nyamukuru — ituma ibyo twigisha abana bacu bifite agaciro kuruta hafi ikindi kintu cyose tuzigera dukora nk’abantu bakuru. Niba twifuza gutuma ubuzima bw’abana bacu buba bwiza kurushaho, kimwe mu bintu by’ingenzi kurusha ibindi dushobora gukora ni ukubigisha kwimenya ubwabo. Nk’ababyeyi, nk’abarera, nk’abarimu, nk’abakuru — tugomba gukomeza kubashyiramo urukundo n’ishema ryo kuba Abanyafurika. Tugomba kubigisha amateka yabo. Tukabereka imizi yabo kugira ngo bakurane urukundo nyakuri ku bo bari bo. Kugira ngo babone umutekano imbere muri bo. Batumva ko bari hasi y’abandi. Ariko nanone batumva ko bari hejuru y’abandi mu buryo bw’ikinyoma. Ahubwo bifitiye icyizere gusa. Bakomeye. Bashobora kuvuga ukuri nta bwoba. Batunama igihe bitari ngombwa. Batiyoberanya. Bareba abantu mu maso bakavugisha ukuri.

Kuko nutigisha umwana uwo ari we, ntazamenya icyo akoresha ubuzima bwe. Ntazamenya uko yishyiriraho intego zimukwiriye. Ntazamenya ibyo ashoboye. Azamara ubuzima bwe bwose yubaka agana ku buryo undi muntu asobanura intsinzi — yiruka inyuma y’ishusho ye yateguwe n’abantu batigeze bamwifuriza ibyiza.
Umwirondoro si umurimbo. Umwirondoro ni urufatiro. Kandi ubuzima bwubatswe nta rufatiro buhora buri hafi guhirimishwa n’umuyaga umwe ukomeye.

Nuko rero ndashaka kubashishikariza — mu buryo bwihutirwa, atari mu burakari — kwiga amateka yanyu. Atari aho ubucakara bwatangiriye. Atari aho ubukoloni bwatangiriye. Subira inyuma kure kurushaho. Jya muri Kemet. Jya muri Kush. Jya muri Mali. Jya muri Great Zimbabwe. Jya i Timbuktu. Jya muri Esipanye y’Abanyafurika (Moorish Spain). Soma Cheikh Anta Diop, John Henrik Clarke, Ivan Van Sertima, Chancellor Williams, Dr. Yosef Ben-Jochannan, Stanley Lane-Poole. Kuko abantu batazi amateka yabo bameze nk’igiti kidafite imizi — kirekire bihagije ku buryo kigaragara neza, ariko umuyaga umwe ukomeye gusa ugahagije ngo ugihirike.

Ukeneye abantu bawe. Kandi abantu bawe bagukeneye ko umenya uwo uri we.
Kuko agaciro umuntu yiha kadafite imico myiza ni ubwibone gusa. Ariko agaciro umuntu yiha gafite imico myiza — gafite ubumenyi, gafite amateka, gafite intego — uko ni ukuba umuntu muzima wiyubashye. Kandi nk’uko umugani ubivuga: inyishyu y’ibikomo (cowry shell) ntimenya agaciro kayo kugeza yambawe n’umuntu ukwiriye. Menya agaciro kawe mbere y’uko isi igerageza kukaguha. Kamenye mu buryo bwimbitse cyane, mu buryo bwuzuye cyane, ku buryo nta cyumba, nta ndorerwamo, nta ruganda, nta mupaka, nta kinyoma cyavugiwe mu bisekuruza byinshi bishobora kukakwambura.

Nturi umuntu umwe gusa urimo kubaka ubuzima. Uri Umunyafurika. Umurage w’inkuru ikomeye kurusha izindi itarigeze ivugwa mu buryo bwuzuye. Uwikoreye iterambere n’umuco byanze gusibangana. Igice cy’abantu — igihe bazageraho bakibuka abo bari bo — bazatigisa isi yose.
Kandi ukwibuka gutangirira hano. Muri iki cyumba. Kuri wowe.
Bitangirira ku butwari bwo kuvuga ngo: sinari nzi ibihagije. Ariko mpisemo kubimenya ubu.

Mbere y’uko ushobora kubaka ejo hazaza, ugomba kumenya agaciro kawe. Kandi mbere y’uko ushobora kumenya agaciro kawe, ugomba kumenya uwo uri we.

Baldwin yabigezeho. Nyuma y’imyaka myinshi yo kwiyibagiza ibinyoma, yabigezeho. Amaherezo yahagaze ku isi nk’aho afite uburenganzira bwo kuba hano. Nawe uzabigeraho. Kuko kwiyibagiza ibinyoma si ryo herezo — ni umuryango. Kandi ku rundi ruhande rw’uwo muryango hari ibirenze ubumenyi gusa.
Ni ubwisanzure (ubwigenge).
Ubwisanzure bwo kumenya aho ukomoka. Ubwisanzure bwo guhagarara wemye mu wo uri we. Ubwisanzure bwo kwinjira mu cyumba icyo ari cyo cyose kuri iyi si — atari nko gusaba imbabazi, atari nk’ikibazo, atari nk’umuntu utegereje kubwirwa ko ahakwiriye.
Ahubwo nk’uhageze ari iwe.

Kandi gusobanukirwa by’ukuri uwo uri we — amateka yawe, isura yawe, umurage wawe, agaciro kawe — si igikorwa cyo kwivumbura gusa.
Ni yo ntego y’ubuzima ubwabwo.

Ukuri kubabaza kuruta icyizere kirekire gitera urujijo, ahahise hawe ntihagena ejo hazaza hawe kandi ibyo ubona ko watsinzwe ntibigusobanura, kugira ngo utere imbere umuntu agomba guhitamo ikigoye inshuro nyinshi cyane, ntibyoroha ahubwo twe tuba abanyembaraga kandi tugakomera kurushaho.

Rinda ahantu hawe (ibidukikije). Rinda abantu mukorana cyangwa mugendana. Rinda ubwonko bwawe. Kuko ntuzamuka ngo ugere ku rwego rw’inzozi zawe — umanuka ukagera ku rwego rw’ibikuzengurutse.
Iyo imizi iri hasi cyane, nta mpamvu yo gutinya umuyaga. Ba maso. Menya neza uwo muri kumwe n’ibikuzengurutse. Ntukicare hamwe n’abantu bazimya urumuri rwawe. Kuko — nk’uko abakuru babivuga — urunigi rumwe ntiruvuga (ntirukoma).

Umusaruro mwiza ni ingaruka z’ibikorwa byiza. Ibikorwa byiza ni ingaruka z’imyizerere myiza. Niba imyizerere yawe itagukorera, cyangwa bibi kurushaho, ikakurwanya, bizakugora cyane kubona umusaruro wifuza mu buzima bwawe.


Igice cya Kabiri: Haranira Ubuhanga Buhebuje (Indashyikirwa)

“Iyo uvumbuye icyo ushaka kuba cyo mu buzima, tangira kugikora nk’aho Imana ishobora byose yaguhamagaye muri iki gihe cyihariye cy’amateka kugira ngo ugikore. Kandi ntugatangire gukora akazi keza umuntu uwo ari we wese ashobora gukora, tangira gukora akazi keza kandi ugakore neza cyane ku buryo abazima, abapfuye n’abataravuka batashobora kugakora neza kurushaho.” – Dr. Martin Luther King.

Icya kabiri, mu gishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe, ugomba kugira nk’ihame ry’ibanze umwete wo kugera ku buhanga buhebuje mu byo ukora byose.

Ubuhanga buhebuje, ariko, si impanuka. Si izina ry’icyubahiro rihabwa abanyamahirwe cyangwa abafite impano kavukire — ni inzira ihitwamo ku bushake kandi ikagendwamo buri munsi. Buri zina amateka yibuka ku bw’ubuhangange — yaba ku gishushanyo, mu kibuga cyo gusiganwa, ku ruhimbi rw’abahanzi, cyangwa aho bahera ibikombe — ryanyuze mu nzira imwe, nubwo batigeze bayita iryo zina. Iyo nzira ifite ibimenyetso bitanu. Bimenye, bigendemo, maze uzasanga ubuhanga buhebuje butakiri inzozi za kure ahubwo buhindutse ishusho y’ubuzima bwawe bwa buri munsi.

1. Menya uwo uri we.
Ubuhanga buhebuje ntibutangirira ku kwigana abandi, ahubwo butangirira ku gusuzuma mu kuri kamere yawe — impano zawe, imiterere yawe, ikintu cyihariye waremewe gukora. Ben Enwonwu yabisobanukiwe hakiri kare. Aho kwigana gusa imigenzo y’ubugeni bw’Abanyaburayi, yahuje ubuhanga bw’Abayoruba n’Abigbo n’uburyo bugezweho bwo gushushanya, akora ibishushanyo n’ibibumbano — nk’icyamamare cye cyitwa Anyanwu — byashoboraga gukorwa gusa n’umuntu wari uzi neza amaso arebesha isi. Ntiyashushanyaga nk’umuhanga w’Umunyaburayi. Yashushanyaga nka Ben Enwonwu, kuko uwo ari we yari azi ko ari we.
Kwimenya ubwawe ni rwo rufatiro buri ngingo yindi yubakiraho. Ntushobora guhinduka umuntu mwiza kurusha abandi ushobora kuba we niba utabanje kumenya icyo “wowe ubwawe” ari cyo mu by’ukuri — ibikurimo, umuhamagaro wawe, ikintu kitumvikana nk’ihitamo ahubwo cyumvikana nk’umwirondoro.

2. Hinduka umuntu mwiza kurusha abandi ushobora kuba we.
Iyo umaze kumenya kamere yawe, akazi gakurikiraho ni ukuyinoza ubudacogora — atari ukwiruka inyuma y’igishushanyo mbonera cy’undi muntu. Eliud Kipchoge ni we rugero rugaragara neza rw’iki gihe. Ntiyagerageje kuba umukinnyi wo gusiganwa metero ngufi, umukinnyi w’umupira w’amaguru, cyangwa ikindi kintu kitari umukinnyi wo gusiganwa marato (marathon). Yafashe uwo mwirondoro umwe awukurikirana n’ubwitange budasanzwe ku buryo yabaye umuntu wa mbere ku isi wirutse marato munsi y’amasaha abiri, kandi afite agahigo k’isi muri marato binyuze mu kinyabupfura gihoraho abakinnyi bagenzi be n’abatoza bakunze kwita icy’abihayimana. Si we mukinnyi wa mbere ku isi mu ntera zose — yahindutse umuntu mwiza kurusha abandi ushoboka mu byo ari byo neza neza.
Iri ni ryo tandukaniro riri hagati yo kwigana n’ubuhanga nyakuri: kwigana bikopera ubuhanga bw’undi muntu; ubuhanga nyakuri bwimika ubwawe.

3. Koresha impano zawe mu gukorera abandi.
Impano ikorera nyirayo gusa ntiba yuzuye. Miriam Makeba yakoresheje ijwi rye atari ukugira ngo ashimishe abantu gusa ahubwo kugira ngo ageze ukuri kw’ivanguraruhu (apartheid) ku isi yari ikeneye kukumva — ahinduka, mu by’ukuri, ijwi mpuzamahanga ry’urugamba rwo kubohora Afurika y’Epfo. Umuziki we ntiwatandukanaga n’intego ye. Mu buryo nk’ubwo, Kwame Nkrumah yafashe impano ze z’ubwenge — amashuri ye, icyerekezo cye cya politiki, gusobanukirwa kwe inzego za gikoloni — ntiyabikoresha ku bw’inyungu ze bwite gusa, ahubwo yabikoresheje mu kuyobora Ghana ikaba igihugu cya mbere cyo munsi y’ubutayu bwa Sahara kibonye ubwigenge, no gutera imbuto y’ubumwe bw’Abanyafurika (Pan-Africanism) yaje guhindura imitekerereze ya politiki y’umugabane mu bisekuruza byinshi.
Aba bombi batwibutsa ko ikoreshwa rihanitse ry’impano atari ukwikubira, ahubwo ni ugutanga umusanzu. Ijwi ritarangurura ngo ryumvwe n’abandi, cyangwa icyerekezo gikorera wowe wenyine bimaze iki?

4. Kunda urugendo rw’akazi.
Ubuhanga buhebuje gake cyane buba ari igihe kimwe cy’intsinzi — ni ibihe ibihumbi byinshi bitagaragara, bisubirwamo n’ubwitange. Fela Kuti ntiyaguye ku njyana ya Afrobeat ku mpanuka. Yamaze imyaka myinshi ahuza injyana za highlife, jazz, na funk, agerageza ubudacogora injyana, ururimi, n’ubutumwa bwa politiki kugeza ubwo havutse injyana nshya burundu — injyana yafashe umurage w’umuziki wa Afurika ikawuha ijwi ku isi yose. Hugh Masekela yanyuze mu nzira nk’iyo hamwe n’umwirongi we (trumpet), anoza ijwi rye mu myaka mirongo y’ubuhungiro, gukorana n’abandi, n’ibitaramo, ageza injyana ya jazz yo muri Afurika y’Epfo ku ruhando mpuzamahanga atari ku bw’amahirwe amwe ahubwo binyuze mu buzima bwose bw’imyitozo n’ubwitange.
Nta n’umwe muri bo wabigezeho ako kanya. Bombi bakunze akazi ka buri munsi — imyitozo, ibigeragezo byanze, udukosa duto bakosoraga — kera cyane mbere y’uko isi ibita abahangange.

5. Ntuzigere uhagarika gutera imbere.
N’ubuhanga buhanitse bufite urundi rugendo imbere yabwo. Ngũgĩ wa Thiong’o yari amaze kugera ku ntsinzi mpuzamahanga mu buvanganzo yandika mu Cyongereza igihe yafataga icyemezo gikomeye cyo kwandika mu rurimi rwa Gikuyu — igikorwa cyateguwe cyo gusubiza agaciro indimi z’Abanyafurika mu buvanganzo no kurwanya ingoyi ya gikoloni ku buryo inkuru z’Abanyafurika zivugwamo. Byari kuba byoroshye kwicara akishimira ibyo yagezeho. Yahisemo, ahubwo, gukomeza gukura. Chinua Achebe yakurikiye inzira nk’iyo: igitabo cye Things Fall Apart (Ibintu Biracika) cyonyine cyari gihagije ngo gisigasire izina rye, gihindura uko isi isoma inkuru z’Abanyafurika kandi kirwanya ibinyejana by’inkuru za gikoloni zigoretse. Nyamara yakomeje kwandika — ibitabo, inyandiko ndende, isesengura — yanga ko igitabo kimwe cy’indashyikirwa kiba ijambo rya nyuma.
Urugero rwabo rurasobanutse: ubuhanga buhebuje si impinga ugeraho ugashingaho ibendera. Ni icyerekezo ukomeza kugendamo, na nyuma y’uko isi yamaze kukwita igihangange.

Hari umugani uvuga ngo: ‘Niba umuntu ashobora kwandika igitabo cyiza kurushaho, akabwiriza ikibwirizwa cyiza kurushaho, cyangwa agakora umutego w’imbeba mwiza kurusha uw’umuturanyi we, nubwo yakubaka inzu ye mu ishyamba, isi izaharura inzira igana ku muryango we’ – bisobanura ko niba uhanze cyangwa ukoze ikintu neza mu buryo budasanzwe, abantu bazagushaka kandi bagashyigikira umurimo wawe, hatitawe ku mbogamizi cyangwa inzitizi zose zaba zigukikije.

Niba amahirwe yawe ari ukuba umukubuzi w’imihanda, kubura imihanda nk’uko Ngũgĩ wa Thiong’o yanditse ibitabo n’amakinamico, ahitamo kwandika mu rurimi rwa Gikuyu kugira ngo asubize agaciro indimi z’Abanyafurika mu buvanganzo.
Kubura imihanda nk’uko Fela Kuti yahimbye kandi akaririmba Afrobeat, ahuza jazz, funk, na highlife mo ikintu gishya burundu.
Kubura imihanda nk’uko Chinua Achebe yanditse ibitabo, ahindura uko isi isoma inkuru z’Abanyafurika binyuze muri Things Fall Apart.
Kubura imihanda nk’uko Miriam Makeba yaririmbye ukuri imbere y’abanyembaraga, ijwi rye rigahinduka umuziki w’urugamba rwo kurwanya ivanguraruhu.
Kubura imihanda nk’uko Hugh Masekela yavugije umwirongi, ageza jazz yo muri Afurika y’Epfo ku ruhando rw’isi yose.
Kubura imihanda nk’uko Kwame Nkrumah yagize icyerekezo cy’ubumwe bw’Abanyafurika, ayobora Ghana ikaba igihugu cya mbere cyo munsi y’ubutayu bwa Sahara kibonye ubwigenge.
Kubura imihanda nk’uko Ben Enwonwu yashushanyije kandi akabumba, agaragaza ubugeni bwa Afurika bugezweho ku bitambaro no mu muringa.
Kubura imihanda nk’uko Eliud Kipchoge yirutse marato, aba umuntu wa mbere uyirutse munsi y’amasaha abiri kandi agafata agahigo k’isi n’ikinyabupfura benshi bita icy’abihayimana.
Kubura imihanda neza cyane ku buryo ingabo zose zo mu ijuru no ku isi zizahagarara zikavuga ziti: hano habaga umukubuzi w’imihanda w’igihangange wakoze akazi ke neza.

Niba udashobora kuba igiti kinini cyo ku mpinga y’umusozi, ba igihuru mu kibaya, ariko ube agahuru keza kurusha utundi ku ruhande rw’akagezi. Ba igihuru niba udashobora kuba igiti kinini. Niba udashobora kuba umuhanda munini wa kaburimbo, ba akayira gusa. Niba udashobora kuba izuba ba inyenyeri; Ntabwo ari ubunini butuma utsinda cyangwa utsindwa – ba umuntu mwiza kurusha abandi mu byo uri byo byose.

Ubuhanga buhebuje ni ukuzana ibyiza byawe byose muri buri cyumba, muri buri murimo, no muri buri mahirwe ubuzima bugushyize imbere.
Subiramo ibyo igihe kirekire bihagije maze ubuhanga buhebuje buzareka kuba impanuka.
Buzahinduka igice cy’uwo uri we.


Igice cya Gatatu: Zirikana Ubuntu (Ubumuntu)

Ijambo ry’Ikinyafurika, ijambo rifite ubwenge bwinshi kuruta ibitabo byinshi bya filozofiya — ni Ubuntu.
Ndiho kubera ko turiho.

Bivuge buhoro buhoro. Reka byinjire mu mutima. Kuko si intero gusa. Si hashtag. Si icyapa gitera akanyabugabo kamanitse ku rukuta rw’icyumba cy’inama. Ubuntu ni filozofiya yuzuye yo kubaho. Ivuga iti: Simba umuntu wuzuye ndi njyenyine. Ubumuntu bwanjye bukangurwa, bukimika kandi bukuzuzwa binyuze mu isano mfitanye n’abandi bantu. Sinuzuye ntagufite. Nawe ntuzuye utamfite. Turuzuzanya tukaba abantu nyabo.

Abaswahili baratwibutsa bati: “Mkono mmoja haulei mwana.” Ukuboko kumwe ntikurera umwana. Tekereza icyo uwo mugani uvuga. Igikorwa cy’ibanze cyo kwita ku muntu — kurera umwana — ntigishobora gukorwa n’umuntu umwe wenyine. Si umubyeyi umwe w’umugore. Si umubyeyi umwe w’umugabo. Si umuryango umwe. Bisaba umuryango mugari (community). Bisaba abaturanyi babona ibiba. Abakuru bagira inama. Inshuti ziboneka mu gihe gikwiriye zifite ijambo rikwiriye. Umudugudu si imvugo ishushanya gusa. Umudugudu ni ingamba zo kubaho.

Nyamara ahantu runaka mu nzira y’iterambere rigezweho, benshi muri twe twagurishijwe indi nkuru. Inkuru y’umuntu wiyubatse wenyine (self-made man). Umuhanga w’inyamwigendaho. Umuntu udakeneye uwo ari we wese, udafite uwo abereyemo umwenda, kandi uzamuka ku mbaraga ze wenyine. Ni inkuru ikurura abantu. Ariko nanone — kandi ibi mbivuganye ubwitonzi — ni ikinyoma.
Kuko nta muntu wiyubatse wenyine ubaho. Hariho gusa umuntu wibagiwe kubara abantu bamufashije.

Tekereza ku muco wa Harambee muri Kenya. Ijambo ubwaryo — harambee — risobanura ngo twese dufatanye dukururire hamwe. Si gahunda ya leta. Ni umuco ushaje kuruta leta iyo ari yo yose. Iyo umuntu wo mu muryango akeneye kubaka inzu, kwishyura amafaranga y’ishuri, gushyingura uwe wapfuye, cyangwa gutangira ubucuruzi — abaturage baraterana. Buri wese atanga icyo ashoboye. Bamwe bazana amafaranga. Bamwe bazana amaboko. Bamwe bazana ibiryo. Bamwe bazana kuhaba kwabo. Ariko nta muntu ugarama ngo yigire ku ruhande. Nta muntu uvuga ngo: icyo si ikibazo cyanjye. Kuko mu muryango wubakiye ku Ubuntu, ikibazo cyawe ni ikibazo cyanjye. Inzozi zawe zifitanye isano n’inzozi zanjye. Kuzamuka kwawe biranzamura.
Ibyo si intege nke.
Ubwo ni ubuhanga buhanitse.

Nk’uko undi mugani ubivuga: “Niba ushaka kwihuta, genda wenyine. Niba ushaka kugera kure, mujyane.”
Kandi Afurika ikeneye kugera kure.

Hari umugani w’Abanyafurika uvuga ngo: “Umwana utahawe ikaze n’umudugudu azawutwika kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo.”
Tekereza kuri ibyo…
Umwana utahawe ikaze n’umudugudu — azawutwika — kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo.
Iyo si imvugo ivuga ku bwangizi. Iyo ni imvugo ivuga ku nzara. Ivuga ku gikenerwa cy’ibanze cya muntu kibaho — gukenera kubonwa. Gukenera kwakirwa. Kubwirwa ngo: uri uw’aha. Ufite agaciro. Urayobora.
Iyo icyo gikenerwa kitujujwe — iyo urubyiruko rukuze rwumva rutagaragara, rwahejwe, cyangwa rubwirwa mu buryo igihumbi butuje ko ruri hasi y’abandi — ntirupfa kubyemera gusa. Rukora ibikorwa by’ubwihebe. Rushakisha kwitabwaho mu buryo bubabaza. Ruvuza urusaku kubera ko guceceka kwumvikanaga nko kuzimira. Rusingira ibintu birwangiza kubera ko nta kintu kirwubaka cyabanje gushyirwa mu maboko yarwo.

Umunyafurika yakomokaga mu muryango ushyira hamwe (collective), Umunyaburayi akomoka mu muryango w’umuntu ku giti cye (individualistic).

“Imvura ntigwa ku gisenge kimwe gusa.” — Umugani wo muri Kameruni
Igisobanuro – Nta muntu ubaho wenyine burundu. Ibintu bigira ingaruka ku muntu umwe amaherezo bigira ingaruka no ku bandi. Ibyishimo birakwira. Ububabare burakwira. Intsinzi irakwira. Ibibazo birakwira. Uyu mugani utwibutsa ko twese dufitanye isano. Iyo umuntu umwe wo mu muryango ababaye, umuryango wose ucika intege. Iyo umuntu umwe atsinze, bose babyungukiramo. Ubuntu bwigisha ko ubuzima bwacu bubohanywe nk’indodo z’umwenda umwe.

“Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.” — Umugani w’Igiswahili
Igisobanuro – Ubumwe ni imbaraga. Amacakubiri ni intege nke. Mu mateka yose, amatsinda akomeye akenshi yatsinze kubera ko yakoreye hamwe. Mu buryo nk’ubwo, imiryango akenshi yaratsinzwe kubera ko yemeye gucikamo ibice. Ubuntu butwibutsa ko imbaraga zacu zikomeye zituruka ku bufatanye aho guturuka ku guhangana.

“Umuryango umeze nk’umuba w’inkoni.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Inkoni imwe ishobora kuvunwa mu buryo bworoshye. Umuba w’inkoni biragoye cyane kuwuvuna. Abantu ku giti cyabo bashobora kuba bafite intege nke bari bonyine, ariko bari hamwe barakomera. Ubuntu butwigisha ko turindana binyuze mu bufatanye.

“Igiti kimwe ntikigira ishyamba.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Uko umuntu yaba afite impano, ubwenge cyangwa umwete bingana kose, ntashobora gukora byose wenyine. Buri ntsinzi ikomeye ishingira ku musanzu w’abantu benshi. Ubuntu bwigisha kwicisha bugufi. Butwibutsa ko dukeneranye.

“Iyo inzitiramibu z’ibitagangurirwa zishyize hamwe, zishobora guhagarika intare.” — Umugani wo muri Etiyopiya
Igisobanuro – Ubudodo bumwe bw’igitagangurirwa buroroshye cyane. Intare ishobora kubucagagura nta mbaraga ikoresheje. Ariko iyo ubudodo ibihumbi byinshi bubohanywe hamwe, buhinduka ubukomeye mu buryo butangaje. Isomo ni uko n’abantu bagaragara nk’abafite intege nke bari bonyine bashobora kugira imbaraga nyinshi iyo bashyize hamwe bagamije intego imwe.

“Inzu yubatswe n’amaboko menshi ntizigera igwa.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Ibyubatswe mu bufatanye bikunda gukomera kuruta ibyubatswe n’umuntu umwe. Amaboko menshi azana ubuhanga butandukanye, ibitekerezo bitandukanye n’imbaraga zitandukanye. Umuryango utanga ituze n’ubudahangarwa. Ubuntu bwigisha ko intsinzi zirambye gake cyane ziba ari iz’umuntu umwe.

Ubutumwa bw’ingenzi bw’Ubuntu
Uri uw’agaciro, ariko nturi ukwihariye wenyine.
Intsinzi yawe ifitanye isano n’intsinzi y’abandi.
Ubumuntu bwawe bufitanye isano n’ubumuntu bw’abandi.
Inkuru yawe ni igice cy’inkuru ngari.
Kandi umuntu ukomeye kurusha abandi si uhagarara hejuru y’abandi bose, ahubwo ni usobanukiwe ko “Ndiho kubera ko turiho.”

Isomo Rikomeye ry’Imigani y’Ubuntu

  • Dufitanye isano (Imvura ntigwa ku gisenge kimwe gusa.)
  • Tuba abo turi bo binyuze mu bandi (Umuntu ni umuntu kubera abandi bantu.)
  • Ubumwe burema imbaraga (Umoja ni nguvu.)
  • Umuryango uraturinda (Umuba w’inkoni ntushobora kuvunwa mu buryo bworoshye.)
  • Nta muntu utsindira wenyine (Igiti kimwe ntikigira ishyamba.)
  • Imbaraga zishyizwe hamwe zikuba inshuro nyinshi ubushobozi (Ubudodo bw’igitagangurirwa bushobora guhagarika intare.)
  • Ibyo amaboko menshi yubatse biraramba (Inzu yubatswe n’amaboko menshi ntizigera igwa.)

Kandi wibuke: “Igiti kimwe rukumbi ntikigira ishyamba.”
Igiti kimwe mu kibaya kirambuye kiba ari cyiza. Ariko kandi kiba gifite ibyago byinshi. Umuyaga ishyamba ritananirwa kumva ushobora kurandura icyo giti kimwe burundu. Ishyamba ntiribaho kubera ko ibiti byaryo ku giti cyabyo bifite imbaraga nyinshi — ahubwo ni kubera ko imizi yabyo yisobekeranya munsi y’ubutaka, igakomezanya mu buryo butagaragara, igasangira amazi n’intungamubiri, igafata ubutaka bugakomera mu gihe cy’umuyaga.
Ibyo ni byo umuryango ukora. Ibyo ni byo Ubuntu bukora. Imizi yisobekeranya aho nta muntu ubireba — kandi iyo umuyaga uje, dufatana mu maboko tugahagarara twemye.
Turakenerana. Turakiranya. Turubakana.

Ubuntu bisobanura ko intsinzi yawe ari intsinzi yanjye. Iyo umunyeshuri wo muri iri shuri abaye muganga akagaruka gukorera uyu muryango — iyo si intsinzi ye wenyine. Iyo ni intsinzi ya buri mwarimu waraye akora amasaha y’ikirenga. Buri mubyeyi witanze. Buri munyeshuri mugenzi we wamuteye akanyabugabo. Buri mukuru wamusengeye. Intsinzi ye ni imbuto y’igiti cyatewe n’amaboko menshi.

Inzira yanyigishije ko nta muntu ubigeraho wenyine.
Umushyitsi ahinduka inshuti. Umudugudu uhinduka ishuri. Moto ipfuye ihinduka ubutumire bw’ubuntu n’ineza. Kwambuka umupaka bihinduka urwibutso rw’uko imirongo iri hagati yacu yashushanyijwe n’undi muntu — kandi ko munsi y’iyo mirongo, turi abantu bamwe, dukira ibikomere bimwe, turota inzozi zimwe, twubaka tugana ku museke umwe.
Kuko ntabwo urimo kubaka ubuzima gusa. Urimo kubaka ikiraro. Ikiraro gihuza aho wavuye n’aho ujya. Ikiraro gihuza Afurika ya kera na Afurika y’ejo hazaza. Ikiraro gihuza umukuru wari ufite ubumenyi n’umwana ukeneye kubwakira. Ikiraro gihuza intsinzi yawe n’amahirwe y’undi muntu.
Ubaka icyo kiraro neza. Cyubake gikomeye. Cyubake ari kigari bihagije ku buryo abandi bacyambukiraho.

Kandi Ubuntu bisobanura ko ububabare bwawe atari ubwawe wenyine. Iyo umuvandimwe wawe ahangayitse — iyo mushiki wawe arohama mu guceceka — iyo umusore uri ku muhanda yihebye — icyo si ikibazo cy’umuntu ku giti cye. Icyo ni igikomere cy’umuryango wose. Kandi ibikomere by’umuryango bikizwa n’ubwitange bw’umuryango.

Mu muco w’Abacholi bo mu majyaruguru ya Uganda, hari umuhango witwa gomo tong — kugonda icumu. Iyo amakimbirane yari yarashenye umuryango, igihe urugomo rwari rwarateye ibikomere hagati y’imiryango n’amoko byumvikanaga ko bidashobora gukira — abaturage barateranaga. Atari ukugira ngo bashinje abantu ibyaha. Atari ukugira ngo bahane. Ahubwo kugira ngo basane. Kugira ngo bagonde icumu — intwaro y’urugomo — rihinduke indi shusho nshya. Kugira ngo bahindure ubwangizi mo ubwiyunge. Kuko Ubuntu buvuga buti: Sinshobora kumererwa neza mu buryo bwuzuye mu gihe wowe ukomeretse. Gukira kwawe ni igice cy’ubuzima bwanjye bwuzuye.

Iyo ni yo mpamvu umuryango ufite agaciro. Iyo ni yo mpamvu kugira abakurera n’abakugira inama (mentorship) bifite agaciro. Iyo ni yo mpamvu impuhwe zifite agaciro.
Tekereza ku bayobozi n’abajyanama baremye abayobozi bakomeye b’uyu mugabane. Nelson Mandela na Walter Sisulu — Sisulu wamenye ikintu kidasanzwe muri Mandela akiri muto mbere y’uko Mandela ubwe akibona muri we, wamuyoboye, akamutera imbaraga, kandi akagendana nawe mu myaka mirongo y’urugamba. Patrice Lumumba n’ihuriro ry’abanyabwenge b’Abanyafurika batyaje ibitekerezo byabo hamwe. Wangari Maathai akiri muto n’abarimu banze kumutererana, bamushyigikiye bamugeza kure kurusha uko yatekerezaga ko ashobora kugera.
Nta gihangange gihagarara cyonyine. Buri gihangange kigira umuntu — cyangwa abantu benshi — bakizeye mbere y’uko isi ibikora.

Nuko rero ba uwo muntu ku wundi. Ba Walter Sisulu mu nkuru y’undi muntu. Ba nyogokuru ku birenge bye hicara umuyobozi w’ejo hazaza. Ba umwarimu uvuga ati — ndabona ikintu muri wowe utarabasha kwibonamo ubwawe.
Nk’uko abakuru babivuga: “Umwana uhetswe mu mugongo abona kure kurusha ugenda wenyine.” Umwana uri mu mugongo abona kure kurushaho — atari ukubera ko ari muremure, ahubwo kubera ko hari umuntu wahisemo kumuheka. Hari umuntu wahisemo kumuzamura. Hari umuntu wavuze ati: nturagera aho ushobora kugenda muri iri shyamba wenyine, nuko rero reka nguheke kugeza ubishoboye. Reka ngutize uburebure bwanjye. Reka dusangire icyerekezo cyanjye.
Uko ni ukuyobora abandi. Uwo ni umuryango. Ubwo ni Ubuntu mu bikorwa.

Nuko rero kubohora ibitekerezo byawe bisobanura gusobanukirwa ibi byose. Bisobanura kureba ikarita ya Afurika atari mu maso yo mu mwaka wa 1884, ahubwo mu maso y’imyaka ibihumbi n’ibihumbi by’iterambere rya Afurika. Kwame Nkrumah yaravuze ati: “Sinabaye Umunyafurika kubera ko navukiye muri Afurika, ahubwo ni kubera ko Afurika yavukiye muri njye.” Julius Nyerere yaravuze ati: “Iterambere rya Afurika risaba ubumwe bwa Afurika.” Kandi Abanyamisiri ba kera — abakurambere bawe bo muri Kemet — bubatse iterambere ryabo ryose ku ihame ryitwa Ma’at. Ukuri. Ubutabera. Uburinganire. Ubwumvikane. Atari ku muntu umwe. Atari ku bwoko bumwe. Ahubwo kuri bose.
Iyo ni yo Afurika turimo kwisubiza.


Wibuke Abo Twari Bo

Kimwe mu makosa akomeye yakozwe kuri Afurika ni ukwemera ko uyu mugabane wari ukeneye gucibwamo ibice by’ibihugu bitari karemano. Iyi mipaka ntiyashyizweho n’Abanyafurika. Yashushanyijwe n’abanyamahanga mu mpera z’ikinyejana cya cumi n’icyenda, akenshi batitaye na gato ku bantu bari basanzwe bayituyeho.

Mbere ya 1884, nta mirongo igororotse yari iriho muri Afurika. Nta mipaka y’imihimbano yacaga mu midugudu, mu miryango no mu mico. Hariho ubwami, inzira z’ubucuruzi, ukwimuka kw’abantu n’abaturage babanaga, bubakana kandi bakundana kuri uyu mugabane mu myaka ibihumbi n’ibihumbi. Hanyuma ibihugu cumi na bine by’Uburayi byicaye mu cyumba i Berlin — nta Munyafurika n’umwe uri muri icyo cyumba, nta n’umwe — maze bigabana umugabane wose hagati yabyo. Ibihugu mirongo ine byashushanyijwe mu mezi make gusa. Imirongo yaciye mu Bamasai, mu Bewe, mu Bakongo, mu Basomali, mu Batuareg, mu Bahimba — itandukanya imiryango, imico n’imyirondoro n’ikaramu y’ushushanya amakarita.

Hanyuma igice cy’uburyarya bukomeye kurusha ibindi: batumye turwana hagati yacu dupfa imipaka bashushanyije. Kuko Afurika icitsemo ibice idashobora guhangana n’ibihangange byayiciyemo ibice. Buri gihe igihugu cya Afurika kirwanye n’igituranyi cyacyo bipfa umupaka — iyo ni ikaramu y’umunyamahanga igikomeza kumena amaraso. Buri gihe tuvuze ngo ndi Umunyakenya, sindi Umunyatanzaniya nk’aho iyo mipaka ari yo ituranga — tuba dusubiramo imirongo itarigeze iba iyacu.
Twahoraga turi abantu bamwe.
Batwemeje gusa ko turi benshi batandukanye.
Intego yari yoroshye: gucamo ibice no gutegeka.

Nyamara uburyo gakondo bw’Abanyafurika bwari butandukanye cyane. Abanyafurika bateye imbere mu byo twakwita ibihugu n’ubwami bigari — imiryango minini ya politiki aho amoko menshi, indimi, imico, n’amadini byabanaga neza. Abantu bacuruzanyaga, bakigiranaho, bagashyingirana hagati y’imiryango, kandi bakubaka iterambere ryamaze ibinyejana byinshi.
Amateka yacu ntiyigeze aba amateka yo kwigunga. Yari amateka yo guhuza no gusabana.

Isano iri hagati y’umuryango muto, ubwoko n’umudugudu. Nta muntu w’Umunyafurika wari ukwihariye wenyine nk’uko bimeze uyu munsi aho ushobora kuvuga ngo ndi umuntu ku giti cyanjye ukora ibyanjye. Ntiwashoboraga kubona umuntu umeze utyo. Umuryango nyafurika wari wubatswe ku buryo utashoboraga kubona abantu baba bonyine. Abantu bose bari bafite aho bahuriye n’umuryango. Urugero, iyo umugore yabaga umupfakazi, yasubiraga mu muryango we cyangwa akaguma mu muryango w’umugabo we. Buri wese yari afite umuntu ahuriye nawe mu gisekuru cy’umuryango.

Niyo mpamvu igice kinini cy’imiryango y’Abanyafurika cyatangiriye ku mibanire rusange. Umuntu yabaga afitanye isano n’umuryango we wa hafi, hanyuma ubwoko, hanyuma umudugudu, hanyuma igihugu. Ku buryo buri muntu yabaga afite urusobe rw’imiryango yabarizwagamo. Niyo mpamvu nta mateka menshi yanditswe y’ibibazo by’imyitwarire mibi ku bana kubera ko buri wese yabaga afite umuntu abazwa mu nzego z’umuryango.

Muri iyi miryango nta jambo risobanura “gereza” ryabagaho kubera ko nta muntu wari warigeze ajyayo. Nta jambo risobanura “ikigo cy’imfubyi” kubera ko nta muntu wari warigeze ajugunya abana. Nta jambo risobanura “inzu y’abasaza” kubera ko nta muntu wari warigeze ajugunya sogokuru na nyogokuru.

Imiterere y’umuryango ishingiye kuri izi ndangagaciro – nta jambo risobanura “uburaya” ryabagaho kubera ko icyo gitekerezo cyari ikizira kidashoboka – iyo urebye imiterere y’umuryango – iyo umukobwa yabaga atarashaka ageze mu kigero runaka – imiryango ibiri yarateranaga ikareba icyakorwa. Kandi bamushakiraga umugabo umukwiriye niba atarashoboye kumwibonera. Ibi byari mbere y’uko haduka iby’urukundo rw’amarangamutima gusa mu ishyingiranwa (romantic love). Igihe twakiraga igitekerezo cy’Abanyaburayi cy’urukundo rw’amarangamutima – icyo ni cyo gihe ibibazo byatangiriye kubera ko ishyingiranwa ry’Abanyafurika ryari rishingiye ku cyubahiro no guhuza imiryango ndetse rimwe na rimwe no guhuza imidugudu… Kandi iyo miterere y’umuryango n’uruhererekane ni byo byari urufatiro rw’iterambere rikomeye rya Afurika ya kera. Igihe Abanyafurika batangiraga kwigana imiterere y’umuryango w’Abanyaburayi, byashenye ubumwe bw’umuryango nyafurika n’imbaraga z’umuco nyafurika, imigenzo, indangagaciro ndetse n’isenyuka ry’ubwami n’iterambere bikomeye.

Benshi muri twe ntituzi amateka yacu bwite.
Kandi ndashaka kubivuga neruye: iryo si ikosa ryacu. Ariko kuguma muri ubwo bujiji — iryo ryaba ari ihitamo ryacu.
Kuko ibyo twigishijwe mu ishuri ntibyari inkuru yuzuye. Nta n’aho byari bihuriye.
Ishuri rya gikoloni ryaduhaye uburyo bwihariye cyane bw’amateka — uburyo bwatangiriraga inkuru yacu mu minyururu, mu gutsindwa, mu buryo undi muntu asobanura abo turi bo. Ryasimbutse ibintu byose byabaye mbere. Kandi ibyabaye mbere byari bitangaje.

Ariko dore ikibabaje kurushaho muri ibi. Ntabwo byari impanuka gusa ko tutigishijwe amateka yacu. Wari umugambi wateguwe ku bushake. Kuko niba ushobora gutuma abantu biyanga bo ubwabo — niba ushobora gutuma bareba ishusho yabo bakumva isesemi aho kumva ishema — ntuba ugikeneye iminyururu ukundi. Uba ukoze ikintu gifite imbaraga nyinshi kurushaho. Uba ubahinduye abanzi bo ubwabo.

Bitekerezeho. Ninkwigisha kwiyanga — kwiyanga by’ukuri — noneho igihe urebye umuntu usa nawe, umuntu musangiye isura, uruhu, umusatsi, amaraso — ntubona umuvandimwe. Ntubona mushiki wawe. Ubona cya kintu wigishijwe gusuzugura. Kandi urugomo rukurikiraho ntirupfa kubaho gusa. Ni umusaruro wumvikana w’uburezi bubi. Twigishijwe kurwanira ubwacu kugira ngo tutazahagarara hamwe. Kuko uburyo bwonyine abantu bake bashobora gutegeka abenshi ni ugutanya no gutegeka (divide and conquer). Kandi uburyo bukora neza kurusha ubundi bwo gutanya no gutegeka ntibubera ku rugamba. Bubera mu mutwe.

Marcus Mosiah Garvey yabivuze yeruye ati: abantu badafite ubumenyi ku mateka yabo, umuco wabo, na bo ubwabo bameze nk’igiti kidafite imizi. Kandi igiti kidafite imizi ntigishobora guhagarara. Ntigihera ngo gikure. Ntigihera ngo kirokoke umuyaga uwo ari wo wose. Kiragwa gusa — atari uko cyari gifite intege nke, ahubwo kubera ko cyatandukanyijwe n’isoko yacyo.

Kandi dore icyaha twakorewe — kandi ndashaka ko mubyumva neza — nticyari icyaha cy’ibyo badukoreye gusa. Cyari icyaha cy’ibyo baduhishe. Icyaha cyo kureka kubikora ndetse n’icyaha cyo kubikora ku bushake. Ntibatugabyeho ibitero gusa. Batwibye ubumenyi bwacu bwite. Ubumenyi bwari gutuma twikunda. Tukundana. Tugahagarara hamwe aho gusenyana.

Inkuru yawe itangirira hehe?
Kuko dore ukuri — kandi ibi ni ingenzi, bityo mukomeze muntege amatwi: aho utangirira amateka yawe ni ho hazagena aho uzarangiriza. Niba amateka ya Afurika wenyine uzi atangirira mu mwaka wa 1619, igihe ubucakara bwatangiraga, ubwo imyumvire yawe y’uwo uri we na yo itangirira mu minyururu. Mu bubabare. Mu nkuru y’undi muntu ku gaciro kawe. Kandi birashoboka cyane — utanabizi — ko uzagenda mu buzima utwaye iyo ntangiriro mu magufwa yawe.

Ariko se bite uramutse utangiriye ahandi hantu?
Bite uramutse utangiriye mu myaka 4,700 ishize — igihe amaboko y’Abanyafurika yubakaga za piramide (pyramids)? Igihe ubwenge bw’Abanyafurika bwabaraga imibare isi yose itari yanatekereza na rimwe? Igihe abami b’Abanyafurika batangaga amabwiriza yo kubaka inyubako zikoze mu buhanga buhanitse ku buryo abahanga mu by’ubwubatsi b’iki gihe bakiziga bakazunguza imitwe?
Byose birahinduka iyo utangiriye aho. Uba ubohotse. Kuko intangiriro y’amateka yawe ni yo ntangiriro y’umwirondoro wawe. Kandi intangiriro y’umwirondoro wawe igena inzira yose y’ubuzima bwawe.
Ibi si ugutera akanyabugabo gusa. Iyi ni ingamba.

Reka mbabwire uko ayo mateka asa mu by’ukuri. Kuko bamwe muri mwe mwabwiwe make cyane kuri yo ku buryo ibyo ngiye kuvuga bishobora kumvikana nk’ibidashoboka.
Abahanga mu by’imitekerereze ya muntu (psychologists) babyise Cognitive dissonance — ni ukutamererwa neza mu mutwe wumva igihe ibikorwa byawe, imyitwarire yawe, cyangwa imyizerere yawe bigongana. Uku gushyamirana mu mutwe — akenshi kumvikana nk’umuhangayiko cyangwa kwishinja icyaha — gutuma ubwonko bupfobya iryo gongana mu buryo butamenyekana cyangwa bugahindura imyizerere kugira ngo busubizeho umutuzo mu mutwe.

Kandi ibyo ni byo neza Malcolm X yatuburiye. Yaravuze ati: “Ugomba kwitonda cyane igihe ugeza ukuri ku Munyafurika utarigeze yumva mbere ukuri ku byerekeye we ubwe. Umunyafurika yarogowe mu mutwe cyane ku buryo ashobora kwanga ukuri igihe akwumvise bwa mbere.”

Kandi James Baldwin — umwe mu banditsi bavugisha ukuri kurusha abandi bose babayeho — yavuze ikintu nshaka ko mujyana. Yaravuze ati: “Byatwaye imyaka myinshi yo kuruka umwanda wose nari narigishijwe kuri njye ubwanjye, kandi nari naremeye igice, mbere y’uko nshobora kugenda ku Isi nk’aho mfite uburenganzira bwo kuba hano.”
Imyaka. Yo kwiyibagiza ku bushake inkuru y’ikinyoma kuri we ubwe. Mbere y’uko ashobora guhagarara ku isi gusa akumva ko ahakwiriye.

Kuko iki ni cyo kintu badashaka ko umenya. Iki ni cyo kintu Marcus Garvey yatuburiraga igihe yavugaga ati: “Wibohore mu bucakara bwo mu mutwe. Nta wundi uretse twe ubwacu ushobora kubohora ibitekerezo byacu.”

Iminyururu y’umubiri yacitse kera cyane. Ariko ubucakara bwo mu mutwe? Ubucakara bwo mu mutwe buracyariho cyane. Kandi buriyoberanya. Ntibusa nk’umunyururu. Ntibwumvikana nka gereza. Bwumvikana nk’ibisanzwe. Bwumvikana nk’uko ibintu bisanzwe bigenda. Bwumvikana nko kuvuga ngo — birumvikana ndashaka uruhu rwerurutse. Birumvikana ndagorora umusatsi wanjye ngiye gukora ikizamini cy’akazi. Birumvikana nterwa isoni no kuvuga ururimi rwanjye kavukire mu nama zikomeye. Birumvikana nzi byinshi ku mateka y’Uburayi kuruta ayanjye bwite.

Ako ni ko kazu ka gereza. Kandi ikintu giteye ubwoba cyane kuri aka kazu ni uko kemeza umuntu ukari mo ko nta nkuta zihari. Cyangwa ikibi kurushaho — ko izo nkuta zihari ku bw’inyungu ze bwite.

Steve Biko — umwe mu bahanga b’ingenzi uyu mugabane wigeze ubyara — yavuze ikintu gikwiriye guhagarika buri wese muri twe agahinda umushyitsi. Yaravuze ati: “Intwaro ikomeye kurusha izindi mu biganza by’umukandamiza ni ubwonko bw’ukandamizwa.”

Tekereza icyo ibyo bisobanura. Intwaro ikomeye kurusha izindi si imbunda. Si itegeko. Si umupaka ushushanyije ku ikarita. Ni igitekerezo. Ni imyizerere. Ni ukwongorera gutuje kandi guhoraho imbere mu bwonko bw’umuntu kuvuga ngo — uri hasi. Ntukwiriye ibirenze ibyo. Menya umwanya wawe. Guma hasi.

Niba uko kwongorera gushobora guterwa mu mutwe bikagera kure bihagije — niba gushobora guhindurwa nk’ijwi ryawe bwite, umwanzuro wawe bwite, isuzuma ryawe ry’ukuri kuri wowe ubwawe — ubwo nta minyururu iba igikenewe. Imfungwa yifungirana urugi rwayo ubwayo. Kandi ikintu giteye ubwoba cyane kuri ubwo buryo bwo gufungwa ni uko budasa na gereza. Busa nk’ibisanzwe. Bwumvikana nk’uko ibintu bisanzwe bigenda.

Nuko rero ndabasaba gukomeza gufungura imitima. N’iyo ibyo ngiye kuvuga byabatungura.

Mbere y’uko Uburayi bugira imijyi — mbere y’uko imirwa mikuru ikomeye y’Uburayi ibaho — hariho Kemet. Misiri ya Kera. Kandi ijambo Kemet, mu rurimi rw’umwimerere rw’abaturage baho, risobanura Ubutaka bw’Abirabura. Ntirikitiriwe ubutaka bwahonyine. Ryitiriwe abaturage baho. Abirabura. Abafite melanin. Abanyafurika.

Abami ba Misiri ya kera (Farawo) ntibari ba bantu bafite uruhu rwerurutse Hollywood imaze imyaka myinshi yerekana mu mafilime. Reba amashusho nyayo abajwe mu mabuye. Reba ibishushanyo byakozwe. Reba inyandiko za hieroglyphs — zakorogoshowe mu mabuye mu myaka ibihumbi mbere y’uko hagira ugerageza gusubiramo inkuru. Izuru rigari. Iminwa minini. Umusatsi wizinga cyane. Uruhu rwirabura cyane. Ibi ntibyari ibintu byapfuye kubaho. Aya yari amasura y’abami n’abamikazi, abahanga mu by’ubwubatsi n’abahanga mu by’inyenyeri, abahanga mu mibare n’abaganga.
Aya yari amasura yanyu.

Kandi ibikoresho bya kera byavumbuwe ntibibeshya. Abashakashatsi mu by’amateka (archaeologists) basanze ibisokozo bifite amenyo manini mu mva za Misiri ya kera — atari ibisokozo bifite amenyo mato kandi yegeranye byagenewe umusatsi urambuye, ahubwo ibisokozo binini byakozwe n’ubuhanga byagenewe umusatsi mwinshi, wizinga cyane w’Abanyafurika.
Ubwoko bw’umusatsi wicara ku mutwe wawe nk’ikamba. Ubwoko bw’umusatsi bamwe muri mwe babwiwe guhisha, kudefiriza, cyangwa gusabira imbabazi. Basanze amavuta ya shea butter, amavuta y’ikibonobono (castor oil), n’ibindi bintu kamere byakoreshwaga mu koroshya no kwishimira uruhu n’umusatsi by’Abanyafurika.
Basanze ibisuko by’imirongo (cornrows), locs (amaderedi), n’uburyo bwo kuzinga umusatsi ku mitwe y’abami n’abaturage basanzwe — uburyo bumwe neza abagore n’abagabo b’Abirabura bagisuka uyu munsi. Uburyo bumwe isi ubu itira, ikabwiyitirira, kandi ikabwita ubigezweho — yibagiwe ko ba nyogokuru banyu babisukaga mu myaka ibihumbi mbere y’uko biba ibigezweho.

Basanze ibikoresho byo kubaga byabayeho mbere y’ubuvuzi bw’Uburayi mu myaka ibihumbi. Ibimenyetso byo kubaga ubwonko, ubuvuzi bw’amenyo, n’ubumenyi bw’imiti. Imibare y’ubwubatsi iteye imbere cyane ku buryo abahanga mu by’ubwubatsi b’iki gihe bakiyiga batangaye.
Piramide Nini ya Giza (Great Pyramid of Giza) yabaye inyubako ndende kurusha izindi ku isi mu gihe kigera ku myaka ibihumbi bine. Yubatswe n’amaboko y’Abanyafurika. Yashushanyijwe n’ubwenge bw’Abanyafurika. Yategetswe kubakwa n’abami b’Abanyafurika.
Uwo ni wo murage wanyu.

Amatongo ya Zimbabwe — amabuye yateranyijwe neza cyane ku buryo udashobora gucisha urupapuro hagati y’amabuye, kandi nta sima cyangwa ibumba bakoresheje.
Ubwami bwa Mali ku ngoma ya Mansa Musa — umuntu ukize kurusha abandi bose mu mateka yanditswe ya muntu.
Timbuktu — Umujyi wa kera w’ubumenyi, wari urimo Kaminuza ya Sankore, aho abanyeshuri n’abahanga babarirwa muri za mirongo y’ibihumbi bigaga amategeko, imibare, ubumenyi bw’ikirere n’iyobokamana mu binyejana byinshi mbere y’uko za kaminuza nyinshi z’i Burayi zibaho.

Kandi dore ikintu abantu benshi — ndetse n’Abanyafurika benshi — batigeze babwirwa.
Abanyafurika bategetse Esipanye (Spain) mu gihe cy’imyaka 774. Kuva mu mwaka wa 711 kugeza mu 1485 nyuma ya Yezu.
Hafi ibinyejana umunani. Kandi muri icyo gihe, ntibigaruriye ubutaka gusa — bubatse umuco n’iterambere.
Bazanye gahunda ya za kaminuza mu Burayi. Bubatse Kaminuza ya Salamanca muri Esipanye — kaminuza ya mbere kandi ishaje kurusha izindi mu isi y’Iburengerazuba.
Kandi iyo kaminuza yubatswe hagendewe ku rugero rwa Kaminuza ya Jenne muri Gana ya kera, na yo yari yarubatswe hagendewe kuri Kaminuza ya Sankore i Timbuktu.
Umuco w’ubwenge w’Abanyafurika watembaga uva ku gisekuru kimwe ujya ku kindi, uva ku mugabane umwe ujya ku wundi, wubaka inzego z’ubumenyi Uburayi bwaje kwiyitirira nyuma.

Bazanye ubwogero (baths) mu Burayi. Isuku y’ibanze. Isabune. Amazi atemba mu mazu. Ibintu Uburayi bwo mu gihe cyo hagati butagiraga — kandi Abanyafurika bazanye na bo. Niba mutanyizera, musome igitabo cya Stanley Lane-Poole cyitwa The Moors in Spain, cyanditswe mu 1887. Cyangwa Alejandro Makaziza kuri iyo ngingo imwe. Ibimenyetso birahari. Ntibyigeze bihishwa abantu bashakaga kubishaka.

Ubwami bwa Benin bwakoze ibishushanyo mu muringa (bronze castings) binonosoye cyane ku buryo igihe abavumbuzi b’Abanyaburayi babibonaga bwa mbere, banze kwemera ko ari Abanyafurika babikoze.
Baribeshye.
Afurika ntiyari umugabane utegereje kuvumburwa. Afurika yari umugabane wari waramaze kugera. Wari waramaze kubaka. Wari waramaze kwigisha isi.

Nuko rero reka mvuge mu buryo bweruye cyane — nta rindi somo ry’amateka, ni njye uvugana namwe mbonankubone gusa.
Iyo urebye ishusho Abanyafurika bifitiye uyu munsi — ishusho benshi muri twe dutwara iyo twirebye mu ndorerwamo — iyo shusho ntiyakozwe natwe. Yakorewe twe. Yubatswe mu binyejana byinshi by’uburezi bubi bwakozwe ku bushake.
Kandi igisubizo ni uko benshi muri twe bakuriye aho batifitiye icyubahiro cyiza. Nta rukundo rwimbitse, rushinze imizi ku bo turi bo.
Kandi dore ukuri kubabaza gukurikiraho: niba tudafite icyubahiro kuri twe ubwacu, ntidushobora kwitega ko undi muntu uwo ari we wese azakitwereka.
Icyubahiro gitemba gisohoka kiva imbere. Ntushobora gusaba abandi ibyo utabanje kubaka imbere muri wowe. Kandi ntushobora kubakira icyubahiro ikintu utazi.
Icyo ni cyo cyaha — ubumenyi bwo kwimenya bwaribwe muri twe kugira ngo tutazikunda. Kugira ngo tutazakundana. Kugira ngo tuzagume dutandukanye, dushobora gutegekwa, kandi twyoroshye kugenzurwa.

Ariko ibyo birangiriye uyu munsi. Kuri wowe. Muri iki cyumba.

Ntukegere amavuta atukuza uruhu.
Ndakomeje. Ntuyegere. Kuko melanin iri mu ruhu rwawe si inenge. Ni umwihariko mwiza. Ni iya kera. Ifite imbaraga. Ni yo irangi rimwe ryarinze abakurambere bawe igihe bubakaga amajyambere isi itaragira ubushobozi bwo gusobanura mu buryo bwuzuye. Uruhu rwawe rwirabura si ikibazo cyo gukemurwa. Ni igihamya cy’abantu baremewe gutera imbere.

Ntugatwike umusatsi wawe uwugorora kugira ngo use n’undi muntu. Umusatsi wawe wizinga, amaderedi yawe — si ibintu bitajyanye n’akazi. Si ibintu bidashamaje. Ni umusatsi umwe wari ku mitwe y’abami ba Misiri (Farawo). Ni umusatsi umwe abamikazi b’Abanyafurika batakishaga zahabu. Ni umusatsi umwe wari ukeneye bya bisokozo by’amenyo manini mu mva za Kemet. Ni umusatsi umwe warokotse buri gerageza ryose ryo gutuma uwuterwa isoni.
Nturi fotokopi y’urugero rw’ubwiza rw’undi muntu. Uri umwimerere.

Uwo ni wo mutwaro washyizwe ku bitugu by’Abanyafurika. Umutwaro tutahisemo. Inkuru tutanditse. Ariko iyo twagiye twikorera — mu mavuta yacu atukuza uruhu, mu musatsi wacu ugororeshwa imiti, mu mivugire yacu y’indimi z’amahanga, mu isoni tugira ku ndimi zacu kavukire, muri buri mwanya twirebye mu ndorerwamo tukumva dutewe isoni n’ikitureba.
Uwo mutwaro urangira umunota uhisemo ko urangira.

Kandi iyi ni yo mpamvu — iyi ni yo mpamvu nyamukuru — ibyo twigisha abana bacu bifite agaciro kuruta hafi ikindi kintu cyose tuzakora nk’abantu bakuru. Niba twifuza gutuma ubuzima bw’abana bacu buba bwiza kurushaho, kimwe mu bintu by’ingenzi dushobora gukora ni ukubigisha kwimenya bo ubwabo. Nk’ababyeyi, nk’abarezi, nk’abarimu, nk’abakuru — tugomba gukomeza kubateramo urukundo n’ishema ryo kuba Umunyafurika. Tugomba kubigisha amateka yabo. Tubereke imizi yabo kugira ngo bakure bafite urukundo nyakuri rw’abo bari bo. Kugira ngo babone umutekano imbere muri bo. Batumva bari hasi. Ariko kandi batumva bari hejuru y’abandi mu buryo bw’ikinyoma. Ahubwo bifitiye icyizere gusa. Bashize amanga. Bashobora kuvuga ukuri nta bwoba. Batunama igihe bitari ngombwa. Batiyoberanya. Bareba abantu mu maso kandi bakavuga mu buryo bw’ukuri.

Kuko nutigisha umwana uwo ari we, ntazamenya icyo akora n’ubuzima bwe. Ntazamenya uko ashyiraho intego zimukwiriye. Ntazamenya ibyo ashoboye. Azamara ubuzima bwe bwose yubaka yerekeza ku buryo undi muntu asobanura intsinzi — yiruka inyuma y’ishusho ye yashushanyijwe n’abantu batigeze bamwifuriza ibyiza ku mutima.

Umwirondoro si umutako. Umwirondoro ni urufatiro. Kandi ubuzima bwubatswe budafite urufatiro buhora buri umuyaga umwe ukomeye gusa ngo buhirime.

Nuko rero ndashaka kubashishikariza — mu buryo bwihutirwa, atari mu burakari — kwiga amateka yanyu. Atari guhera aho ubucakara bwatangiriye. Atari guhera aho ubukoloni bwatangiriye. Nimujye kure inyuma. Nimujye muri Kemet. Nimujye muri Kush. Nimujye muri Mali. Nimujye muri Great Zimbabwe. Nimujye i Timbuktu. Nimujye muri Esipanye y’Abamori (Moorish Spain). Musome Cheikh Anta Diop, John Henrik Clarke, Ivan Van Sertima, Chancellor Williams, Dr. Yosef Ben-Jochannan, Stanley Lane-Poole. Kuko abantu batazi amateka yabo bameze nk’igiti kidafite imizi — kirekire bihagije ku buryo kigaragara gishimishije, ariko umuyaga umwe ukomeye gusa ugahagije ngo gihirime.

Ukeneye abantu bawe. Kandi abantu bawe bakeneye ko umenya uwo uri we.
Kuko agaciro umuntu yiha kadafite imico myiza ari ubwibone gusa. Ariko agaciro umuntu yiha gafite imico myiza — gafite ubumenyi, gafite amateka, gafite intego — uko ni ukuba umuntu ufite ireme. Kandi nk’uko umugani ubivuga: inyishyu (ikibumbano cy’igikoresho cya kera/cowry shell) ntimenya agaciro kayo kugeza igihe yambawe n’umuntu ukwiriye. Menya agaciro kawe mbere y’uko isi igerageza kukaguha. Kamenye mu buryo bwimbitse cyane, bwuzuye cyane, ku buryo nta cyumba, nta ndorerwamo, nta ruganda, nta mupaka, nta kinyoma cyavugiwe mu bisekuruza byinshi bishobora kukakwambura.

Nturi umuntu umwe gusa urimo kubaka ubuzima. Uri Umunyafurika. Umuragwa w’inkuru ikomeye kurusha izindi itigeze ivugwa mu buryo bwuzuye. Utwaye umuco n’iterambere byanze gusibangana. Igice cy’abantu — igihe bazaba bibutse amaherezo abo bari bo — bazanyeganyeza isi yose.
Kandi kwibuka bitangirira hano. Muri iki cyumba. Hamwe nawe.
Bitangirira ku butwari bwo kuvuga ngo: sinari nzi bihagije. Ariko mpisemo kubimenya ubu.

Mbere y’uko ushobora kubaka ejo hazaza, ugomba kumenya agaciro kawe. Kandi mbere y’uko ushobora kumenya agaciro kawe, ugomba kumenya uwo uri we.

Baldwin yabigezeho. Nyuma y’imyaka yo kwiyibagiza ibinyoma, yabigezeho. Amaherezo yahagaze ku isi nk’aho afite uburenganzira bwo kuba hano. Nawe ni uko bizagenda. Kuko kwiyibagiza ibinyoma si yo ndunduro — ni umuryango. Kandi hakurya y’uwo muryango si ubumenyi gusa buhari.
Hari ubwigenge.
Ubwigenge bwo kumenya aho ukomoka. Ubwigenge bwo guhagarara wemye mu wo uri we. Ubwigenge bwo kwinjira mu cyumba icyo ari cyo cyose kuri iyi si — atari nk’usaba imbabazi, atari nk’ikibazo, atari nk’umuntu utegereje kubwirwa ko ahakwiriye.
Ahubwo nk’uhageze.
Kandi kwisobanukirwa by’ukuri — amateka yawe, isura yawe, umurage wawe, agaciro kawe — si igikorwa cyo kwivumbura gusa.
Ni yo nsiguro y’ubuzima ubwabwo.

Ukuri kubabaza kuruta icyizere kigoye kandi giteye urujijo; ibyawe byashize ntibigena ejo hazaza hawe kandi gutsindwa ubona ntigukwiye kugusobanura; kugira ngo utere imbere umuntu agomba guhitamo ikintu kitamworoheye inshuro nyinshi cyane, ntibyoroha na gato ahubwo turushaho gukomera no kwihangana.

Rinda ibidukikije byawe. Rinda abakuzengurutse. Rinda ubwonko bwawe. Kuko ntuzamuka ngo ugere ku rwego rw’inzozi zawe — umanuka ukagera ku rwego rw’ibidukikije byawe.
Iyo imizi iri kure hasi, nta mpamvu yo gutinya umuyaga. Komeza ube maso. Komeza umenye uwo muri kumwe n’ibikuzengurutse. Ntukicare mu bantu bazimya urumuri rwawe. Kuko — nk’uko abakuru babivuga — igikomo kimwe ntigisakuza.

Ibisubizo bikomeye ni umusaruro w’ibikorwa bikomeye. Ibikorwa bikomeye ni umusaruro w’imyizerere ikomeye. Niba imyizerere yawe itagukorera, cyangwa ikibi kurushaho, ikakurwanya, bizakugora cyane kubona umusaruro wifuza mu buzima bwawe.


Igice cya Kabiri: Haranira Ubuhanga Buhebuje (Indashyikirwa)

“Iyo uvumbuye icyo ushaka kuba cyo mu buzima, hAGURUKA ugikore nk’aho Imana Ishoborabyose yaguhamagaye muri iki gihe cyihariye cy’amateka kugira ngo ugikore. Kandi ntuhaguruke ngo ukore akazi keza umuntu uwo ari we wese ashobora gukora, haguruka ukore akazi keza kandi ugakore neza cyane ku buryo abazima, abapfuye n’abataravuka batashobora kugakora neza kurushaho.” – Dr. Martin Luther King.

Icya kabiri, mu gishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe, ugomba kugira nk’ihame ry’ibanze umuhate wo kugera ku buhanga buhebuje mu mirimo yawe itandukanye.

Ubuhanga buhebuje, ariko, si impanuka. Si izina ry’icyubahiro rihabwa abanyamahirwe cyangwa abafite impano zikomeye — ni inzira, ihitwamo ku bushake kandi ikagendwamo buri munsi.
Buri zina amateka yibuka kubera ubukuru — haba mu gushushanya, mu gusiganwa ku maguru, ku rubyiniro, cyangwa ku ruhimbi rw’abatsinze — ryanyuze mu nzira imwe, nubwo batigeze bayita izina.
Iyo nzira ifite ibimenyetso bitanu. Bimenye, bigendemo, maze uzasanga ubuhanga buhebuje buretse kuba igitekerezo kiri kure ahubwo buhinduka ishusho y’ubuzima bwawe bwa buri munsi.

1. Menya uwo uri we.
Ubuhanga buhebuje ntibutangirira ku kwigana abandi, ahubwo butangirira ku kwisuzuma mu kuri kw’imiterere yawe — impano zawe, kamere yawe, ikintu cyihariye waremewe gukora.
Ben Enwonwu yabimenye hakiri kare. Aho kwigana gusa imigenzo y’ubugeni bw’i Burayi, yavanze imyumvire y’Abayoruba n’Abigbo n’ubuhanga bugezweho, akora ibishushanyo n’ibibumbano — nk’ishusho ye izwi cyane yitwa Anyanwu — byashoboraga guturuka gusa ku muntu wari uzi neza amaso arebesha isi. Ntiyashushanyije nk’umuhanga w’i Burayi. Yashushanyije nka Ben Enwonwu, kuko uwo ari we yari azi ko ari we.
Kwimenya ni rwo rufatiro buri ngingo yindi yubakiraho. Ntushobora kuba umuntu mwiza kurusha abandi kuri wowe niba utabanje kumenya icyo “wowe” ari cyo mu by’ukuri — imbaraga zawe za kamere, umuhamagaro wawe, ikintu cyumvikana nk’umwirondoro aho kuba amahitamo gusa.

2. Hinduka umuntu mwiza kurusha abandi mu wo uri we.
Iyo umaze kumenya kamere yawe, akazi gakurikiraho ni ukuyinoza ubudatuza — atari ukwiruka inyuma y’igishushanyo mbonera cy’undi muntu.
Eliud Kipchoge ni we rugero rugaragara neza muri iki gihe. Ntiyagerageje kuba umukinnyi wo gusiganwa metero nke, umukinnyi w’umupira w’amaguru, cyangwa ikindi kintu uretse umukinnyi wa marato (marathon). Yafashe uwo mwirondoro umwe awukurikirana n’ubwitange budasanzwe ku buryo yabaye umuntu wa mbere wirutse marato mu gihe kiri munsi y’amasaha abiri, kandi afite agahigo k’isi muri marato afite ikinyabupfura gihoraho ku buryo abakinnyi bagenzi be n’abatoza akenshi bakigereranya n’icy’abihayimana. Si we mukinnyi mwiza ku isi mu ntera zose — yahindutse umuntu mwiza kurusha abandi ushoboka muri icyo ari cyo neza neza.
Iri ni ryo tandukaniro hagati yo kwigana no kuba inzobere: kwigana gukopera ubuhanga bw’undi muntu; kuba inzobere byagura ubwawe bwite.

3. Koresha impano zawe mu gukorera abandi.
Impano ikorera nyirayo wenyine ntiba yuzuye. Miriam Makeba yakoresheje ijwi rye atari ukugira ngo ashimishe abantu gusa ahubwo kugira ngo ageze ukuri kw’ivanguraruhu (apartheid) ku isi yari ikeneye kukumva — ahinduka, mu by’ukuri, ijwi mpuzamahanga ry’urugamba rwo kubohora Afurika y’Epfo. Umuziki we ntiwatandukanaga n’intego ye.
Mu buryo bumwe, Kwame Nkrumah yafashe impano ze z’ubwenge — amashuri ye, icyerekezo cye cya politiki, gusobanukirwa kwe inzego za gikoloni — abikoresha atari ku bw’inyungu ze bwite gusa, ahubwo kugira ngo ayobore Gana ibe igihugu cya mbere cyo munsi y’ubutayu bwa Sahara kibonye ubwigenge, no gutera imbuto y’ubumwe bw’Abanyafurika (Pan-Africanism) yari kuzagena imitekerereze ya politiki y’umugabane mu bisekuruza byinshi.
Aba bombi batwibutsa ko ikoreshwa ryo ku rwego rwo hejuru ry’impano atari ukwigwizaho, ahubwo ni ugutanga umusanzu. Ijwi ritarangira ngo ryumvwe n’umuntu n’umwe, cyangwa icyerekezo kidakorera undi muntu uretse wowe ubwawe bimaze iki?

4. Kunda urugendo rw’ibikorwa (process).
Ubuhanga buhebuje gake cyane buba ari igihe kimwe cy’intsinzi — ni ibihe ibihumbi bidatangaje, bisubirwamo n’ubwitange. Fela Kuti ntiyaguye mu njyana ya Afrobeat ku bw’impanuka. Yamaze imyaka avanga highlife, jazz, na funk, agerageza ubudatuza injyana, ururimi, n’ubutumwa bwa politiki kugeza ubwo havutse injyana nshya burundu — yafashe umurage wa muzika wa Afurika ikawuha ijwi ku isi yose.
Hugh Masekela yanyuze mu nzira imwe n’umwirongi we (trumpet), anoza ijwi rye mu myaka mirongo y’ubuhungiro, ubufatanye, n’ibitaramo, ajyana jazz yo muri Afurika y’Epfo ku rubyiniro rw’isi yose atari binyuze mu mahirwe amwe gusa ahubwo binyuze mu buzima bwose bw’imyitozo n’ubwitange.
Nta n’umwe muri bo wagezeyo ako kanya. Bombi bakundaga akazi ka buri munsi — imyitozo, igerageza ritagenze neza, utuntu duto dukosorwa — kera cyane mbere y’uko isi ibita abahanga bakomeye.

5. Ntukareke gutera imbere.
N’ubuhanga buhanitse buba bugifite inzira imbere yabwo. Ngũgĩ wa Thiong’o yari yaramaze kugera ku ntsinzi mpuzamahanga mu buvanganzo yandika mu Cyongereza igihe yafataga icyemezo gikomeye cyo kwandika mu rurimi rw’Ikigikuyu — igikorwa cyakozwe ku bushake cyo gusubiza agaciro indimi z’Abanyafurika mu buvanganzo no kurwanya ingoyi ya gikoloni ku buryo inkuru z’Abanyafurika zivugwa. Byari kuba byoroshye kuruhukira ku mashyi yari amaze kubona. Yahisemo, ahubwo, gukomeza gukura.
Chinua Achebe yanyuze mu nzira nk’iyo: igitabo Things Fall Apart cyonyine cyari gihagije ngo kimuheshe izina rihoraho, gihindura uko isi isoma inkuru z’Abanyafurika kandi kirwanya ibinyejana by’inkuru za gikoloni zigoretse. Nyamara yakomeje kwandika — ibitabo, inyandiko ndende, ubuvanganzo bunenga — yanga kureka igihangano kimwe kiba ijambo rya nyuma.
Urugero rwabo rurasobanutse: ubuhanga buhebuje si impinga ugeraho ugashingaho ibendera. Ni icyerekezo ukomeza kugendamo, n’nyuma y’uko isi yamaze kukwita umuhanga ukomeye.

Hari umugani uvuga ngo: ‘Niba umuntu ashobora kwandika igitabo cyiza kurushaho, kubwiriza ikibwirizwa cyiza kurushaho, cyangwa gukora umutego w’imbeba mwiza kurusha umuturanyi we, nubwo yakubaka inzu ye mu ishyamba, isi izakora inzira nyabagendwa igana ku muryango we’ – bisobanura ko niba uhanze cyangwa ukoze ikintu neza cyane mu buryo budasanzwe, abantu bazagushaka kandi bagashyigikira ibikorwa byawe, hatitawe ku nkomyi cyangwa imbogamizi zose zaba zikuzengurutse.

Niba amahirwe yawe akugize umukubuzi w’imihanda, kubura imihanda nk’uko Ngũgĩ wa Thiong’o yanditse ibitabo n’amakinamico, ahitamo kwandika mu Kigikuyu kugira ngo asubize agaciro indimi z’Abanyafurika mu buvanganzo.
Kubura imihanda nk’uko Fela Kuti yahimbye kandi akaririmba Afrobeat, avanga jazz, funk, na highlife mo ikintu gishya burundu.
Kubura imihanda nk’uko Chinua Achebe yanditse ibitabo, ahindura uko isi isoma inkuru z’Abanyafurika binyuze muri Things Fall Apart.
Kubura imihanda nk’uko Miriam Makeba yaririmbye ukuri imbere y’abanyabubasha, ijwi rye rigahinduka indirimbo y’urugamba rwo kurwanya ivanguraruhu.
Kubura imihanda nk’uko Hugh Masekela yacuranze umwirongi (trumpet), ajyana jazz ya Afurika y’Epfo ku rubyiniro hirya no hino ku isi.
Kubura imihanda nk’uko Kwame Nkrumah yagize icyerekezo cy’ubumwe bw’Abanyafurika, ayobora Gana iba igihugu cya mbere cyo munsi y’ubutayu bwa Sahara kibonye ubwigenge.
Kubura imihanda nk’uko Ben Enwonwu yashushanyije kandi akabumba, agaragaza ubugeni bugezweho bw’Abanyafurika ku bitambaro no mu muringa.
Kubura imihanda nk’uko Eliud Kipchoge yirutse marato, aba umuntu wa mbere uyirutse munsi y’amasaha abiri kandi agafata agahigo k’isi afite ikinyabupfura benshi bita icy’abihayimana.
Kubura imihanda neza cyane ku buryo ingabo zose zo mu ijuru no ku isi zizahagarara zikavuga ziti: hano habaga umukubuzi w’imihanda ukomeye wakubuye akazi ke neza.

Niba udashobora kuba igiti kinini cy’igipini (pine) hejuru ku musozi, ba agati gato mu kabande, ariko ube agati keza kurusha utundi ku nkombe y’akagezi. Ba igihuru niba udashobora kuba igiti. Niba udashobora kuba umuhanda munini wa kaburimbo, ba akayira gato gusa. Niba udashobora kuba izuba ba inyenyeri; si ku bunini utsindiraho cyangwa utsindwiraho – ba mwiza kurusha abandi muri icyo uri cyo cyose.
Ubuhanga buhebuje ni ukuzana ibyiza byawe byose muri buri cyumba, muri buri murimo, no muri buri mahirwe ubuzima bushize imbere yawe.
Subiramo ibyo igihe kirekire gihagije maze ubuhanga buhebuje buzareka kuba impanuka.
Buzahinduka igice cy’uwo uri we.


Igice cya Gatatu: Zirikana Ubuntu

Ijambo ry’Abanyafurika, ijambo rifite ubwenge bwinshi kuruta ibitabo byinshi bya filozofiya — ni Ubuntu.
Ndiho kubera ko turiho.

Bivuge buhoro buhoro. Reka bicengere. Kuko si intero gusa. Si hashtag. Si icyapa gitera akanyabugabo kimanitse ku rukuta rw’icyumba cy’inama. Ubuntu ni filozofiya yuzuye y’ukubaho. Ivuga iti: simpinduka umuntu wuzuye ndi jyenyine.
Ubumuntu bwanjye bukangurwa, bukaguka, kandi bukuzuzwa binyuze mu isano mfitanye n’abandi bantu. Sinuzuye ntagufite. Nawe ntuzuye utamfite. Turuzuzanya.

Abaswahili batwibutsa bati: “Mkono mmoja haulei mwana.” Ukuboko kumwe ntikurera umwana. Tekereza icyo uwo mugani uvuga. Igikorwa cy’ibanze kurusha ibindi cyo kwita ku muntu — kurera umwana — ntigishobora gukorwa n’umuntu umwe wenyine. Si umubyeyi umwe w’umugore. Si umubyeyi umwe w’umugabo. Si umuryango umwe. Bisaba umuryango mugari. Bisaba abaturanyi bitegereza. Abakuru bagira inama. Inshuti ziza mu gihe gikwiriye zifite ijambo rikwiriye. Umudugudu si imvugo y’ikigereranyo. Umudugudu ni ingamba yo kubaho.

Nyamara ahantu runaka mu nzira y’iterambere rigezweho, benshi muri twe bagurishijwe indi nkuru. Inkuru y’umuntu wiyubatse wenyine (self-made man). Umuhanga wenyine. Umuntu udakeneye n’umwe, utagira uwo abereyemo umwenda, kandi uzamuka ku mbaraga ze wenyine. Ni inkuru ikurura abantu. Kandi — ibi ndabivuga nitonze — ni ikinyoma.
Kuko nta muntu ubaho wiyubatse wenyine. Hariho gusa umuntu wibagiwe kubara abantu bamufashije.

Tekereza ku muco wa Harambee muri Kenya. Ijambo ubwaryo — harambee — risobanura ngo reka twese dufatanye dukururire hamwe. Si gahunda ya leta. Ni umuco ushaje kurusha leta iyo ari yo yose.
Iyo umuntu mu muryango akeneye kubaka inzu, kwishyura amafaranga y’ishuri, gushyingura uwo yakundaga, cyangwa gutangira ubucuruzi — abaturage baraterana.
Buri wese atanga icyo ashoboye. Bamwe bazana amafaranga. Bamwe bazana amaboko (imirimo). Bamwe bazana ibiryo. Bamwe bazana ukuhaba kwabo. Ariko nta muntu ujya ku ruhande. Nta muntu uvuga ngo: icyo si ikibazo cyanjye.
Kuko mu muryango wubakiye ku Ubuntu, ikibazo cyawe ni ikibazo cyanjye. Inzozi zawe zihuye n’inzozi zanjye. Kuzamuka kwawe biranzamura.
Ibyo si intege nke. Ubwo ni ubuhanga.

Nk’uko undi mugani ubivuga, “Niba ushaka kugenda vuba, genda wenyine. Niba ushaka kugera kure, mujyane hamwe.”
Kandi Afurika ikeneye kugera kure.

Hari umugani w’Abanyafurika uvuga ngo: “Umwana utahawe ikaze n’umudugudu azawutwika kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo.”
Bitekerezeho…
Umwana utahawe ikaze n’umudugudu — azawutwika — kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo.
Iyo si imvugo yerekeye ubwangizi. Iyo ni imvugo yerekeye inzara. Ku gikenerwa cy’ibanze kurusha ibindi cya muntu kibaho — gukenera kubonwa. Kwakirwa. Kubwirwa ngo: ukwiriye hano. Ufite akamaro. Ufite agaciro.
Iyo icyo gikenerwa kitujujwe — iyo urubyiruko rukuze rwumva rutagaragara, rwahejwe, cyangwa rubwirwa mu buryo igihumbi bucece ko ruri hasi — ntirupfa kubyemera gusa. Rurigaragambya. Rushaka kwitabwaho mu buryo bubabaza. Rukora urusaku kubera ko guceceka byumvikanaga nko kuzimira. Rwegera ibintu birwangiza kubera ko nta kintu kirwubaka cyabanje gushyirwa mu biganza byarwo.

Umunyafurika yaturutse mu muryango ushyira hamwe (collective), Umunyaburayi aturuka mu muryango ushyira imbere umuntu ku giti cye (individualistic).

“Imvura ntigwa ku gisenge kimwe gusa.” — Umugani wo muri Kameruni
Igisobanuro – Nta muntu ubaho wenyine burundu. Ibintu bigira ingaruka ku muntu umwe amaherezo bigira ingaruka no ku bandi. Ibyishimo birakwira. Ububabare burakwira. Intsinzi irakwira. Ibibazo birakwira. Uyu mugani utwibutsa ko twese dufitanye isano. Iyo umuntu umwe wo mu muryango ababaye, umuryango wose ucika intege. Iyo umuntu umwe atsinze, bose babyungukiramo. Ubuntu bwigisha ko ubuzima bwacu bubohanywe nk’indodo mu mwenda umwe.

“Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.” — Umugani w’Igiswahili
Igisobanuro – Ubumwe ni imbaraga. Amacakubiri ni intege nke. Mu mateka yose, amatsinda akomeye akenshi yagiye atsinda kubera ko yakoraga hamwe. Mu buryo bumwe, imiryango akenshi yagiye itsindwa kubera ko yemeye kwitandukanya. Ubuntu butwibutsa ko imbaraga zacu zikomeye zituruka ku bufatanye aho guturuka ku guhangana.

“Umuryango umeze nk’umuba w’inkoni.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Inkoni imwe ishobora kuvunwa byoroshye. Umuba w’inkoni biragoye cyane kuwuvuna. Abantu ku giti cyabo bashobora kuba bafite intege nke bari bonyine, ariko bari hamwe barakomera. Ubuntu butwigisha ko turindana binyuze mu bufatanye.

“Igiti kimwe ntikigira ishyamba.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Uko umuntu yaba afite impano, ubwenge, cyangwa umwete bingana kose, ntashobora gukora byose wenyine. Buri ntsinzi ikomeye ishingira ku misanzu y’abantu benshi. Ubuntu bwigisha kwicisha bugufi. Butwibutsa ko dukenerana.

“Iyo inshinge z’ibitagangurirwa zifatanyije, zishobora guhagarika intare.” — Umugani wo muri Etiyopiya
Igisobanuro – Ku giti cyayo, inshinge y’igitagangurirwa iroroshye cyane. Intare yayicamo nta mbaraga ikoresheje. Ariko iyo inshinge ibihumbi byinshi zibohanywe hamwe, zikomera mu buryo butangaje. Isomo ni uko n’abantu bagaragara nk’abafite intege nke ku giti cyabo bashobora kugira imbaraga nyinshi iyo bishyize hamwe bagamije intego imwe.

“Inzu yubatswe n’amaboko menshi ntizigera igwa.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Icyubatswe hamwe gikunda gukomera kurusha icyubatswe wenyine. Amaboko menshi azana ubuhanga butandukanye, imyumvire itandukanye, n’imbaraga zitandukanye. Umuryango uremamo gukomera no kuramba. Ubuntu bwigisha ko ibikorwa biramba gake cyane biba ari iby’umuntu umwe.

Ubutumwa bw’ingenzi bw’Ubuntu

  • Uri uw’agaciro, ariko nturi ukwahawe wenyine.
  • Intsinzi yawe ifitanye isano n’intsinzi y’abandi.
  • Ubumuntu bwawe bufitanye isano n’ubumuntu bw’abandi.
  • Inkuru yawe ni igice cy’inkuru nini kurushaho.
  • Kandi umuntu ukomeye kurusha abandi si uhagarara hejuru y’abandi bose, ahubwo ni usobanukiwe ko “Ndiho kubera ko turiho.”

Isomo Rikomeye ry’Imigani y’Ubuntu

  • Dufitanye isano (Imvura ntigwa ku gisenge kimwe gusa.)
  • Tuba abo turi bo binyuze mu bandi (Umuntu ni umuntu binyuze mu bandi bantu.)
  • Ubumwe burema imbaraga (Umoja ni nguvu.)
  • Umuryango uraturinda (Umuba w’inkoni ntushobora kuvunwa byoroshye.)
  • Nta muntu utsinda wenyine (Igiti kimwe ntikigira ishyamba.)
  • Imbaraga zihuriweho zikuba inshuro nyinshi ubushobozi (Inshinge z’ibitagangurirwa zishobora guhagarika intare.)
  • Icyo amaboko menshi yubatse kiraramba (Inzu yubatswe n’amaboko menshi ntizigera igwa.)

Kandi wibuke: “Igiti kimwe ntikigira ishyamba.”
Igiti kimwe mu murima urambuye ni cyiza. Ariko kandi kiroroshye guhungabana. Umuyaga ishyamba rititaho na gato ushobora kurandura cya giti kimwe burundu. Ishyamba rirarokoka atari uko ibiti byaryo bifite imbaraga nyinshi ku giti cyabyo — ahubwo kubera ko imizi yabyo yizingiranirije munsi y’ubutaka, ikomezanya mu buryo butagaragara, isaranganya amazi n’intungamubiri, ifashe ubutaka hamwe mu guhangana n’umuyaga.

Ibyo ni byo umuryango ukora. Ibyo ni byo Ubuntu bukora. Imizi irizingiranira aho nta muntu ubona — kandi iyo umuyaga uje, dufatana tukaguma mu mwanya wacu.
Turakenerana. Turavurana. Turubakana.

Ubuntu busobanura ko intsinzi yawe ari intsinzi yanjye. Iyo umunyeshuri wize muri iri shuri abaye umuganga akagaruka gukorera uyu muryango — iyo si intsinzi ye wenyine. Iyo ni intsinzi ya buri mwarimu watashye atinze. Buri mubyeyi witanze. Buri munyeshuri biganye wamuteye akanyabugabo. Buri mukuru wamusengeye. Intsinzi ye ni imbuto y’igiti cyatewe n’amaboko menshi.

Inzira yanyigishije ko nta muntu ubigeraho wenyine.
Umugenzi utazwi ahinduka inshuti. Umudugudu uhinduka ishuri. Moto ipfuye ihinduka ubutumire bw’ubuntu n’impuhwe. Kwambuka umupaka bihinduka urwibutso rw’uko imirongo iri hagati yacu yashushanyijwe n’undi muntu — kandi ko munsi y’iyo mirongo, turi abantu bamwe, tuvura ibikomere bimwe, turota inzozi zimwe, twubaka twerekeza ku museke umwe.

Kuko nturi kubaka ubuzima gusa. Urimo kubaka ikiraro.
Ikiraro gihuza aho wavuye n’aho ujya. Ikiraro gihuza Afurika y’ahahise na Afurika y’ejo hazaza. Ikiraro gihuza umukuru watwaye ubumenyi n’umwana ukeneye kubwakira. Ikiraro gihuza intsinzi yawe n’amahirwe y’undi muntu.
Ubaka icyo kiraro neza. Cyubake gikomeye. Cyubake ari kigari bihagije ku buryo n’abandi bacyambuka.

Kandi Ubuntu busobanura ko ububabare bwawe atari ubwawe wenyine. Iyo umuvandimwe wawe ahangayitse — iyo mushiki wawe arohama mu guceceka — iyo umusore uri ku mfuruka y’umuhanda yihebye — icyo si ikibazo cyihariye. Icyo ni igikomere cy’umuryango. Kandi ibikomere by’umuryango bivurwa n’ukwitabwaho n’umuryango.

Mu muco w’Aba-Acholi bo mu majyaruguru ya Uganda, hari umugenzo witwa gomo tong — kugonda icumu. Iyo amakimbirane yari yashenye umuryango, igihe urugomo rwari rwarateye ibikomere hagati y’imiryango n’amoko byagaragaraga nk’ibidashobora gukira — abaturage barateranaga. Atari ukugira ngo bashinje amakosa. Atari ukugira ngo bahane. Ahubwo kugira ngo basane. Kugira ngo bagonde icumu — intwaro y’urugomo — rihinduke ishusho nshya. Guhindura ubwangizi mo ubwiyunge. Kuko Ubuntu buvuga buti: sinshobora kumererwa neza mu buryo bwuzuye mu gihe wowe wavunitse. Gukira kwawe ni igice cy’ubuzima bwanjye bwuzuye.

Iyo ni yo mpamvu umuryango ufite agaciro. Iyo ni yo mpamvu kugira abakuyobora (mentorship) bifite agaciro. Iyo ni yo mpamvu impuhwe zifite agaciro.
Tekereza ku bayobozi batoje abayobozi bakomeye b’uyu mugabane. Nelson Mandela na Walter Sisulu — Sisulu wabonye ikintu kidasanzwe muri Mandela akiri muto mbere y’uko Mandela ubwe akibona, wamuyoboye, akamuhwitura, kandi akagendana na we mu myaka mirongo y’urugamba. Patrice Lumumba n’itsinda ry’abahanga mu by’ubumwe bw’Abanyafurika batyaje icyerekezo cyabo hamwe. Wangari Maathai akiri muto n’abarimu be ba kaminuza banze kumureka, bamuteye imbaraga zo kugera kure kurusha uko yatekerezaga ko ashobora kugera.
Nta gihangange gihagarara cyonyine. Buri gihangange kigira umuntu — cyangwa abantu benshi — bakizeye mbere y’uko isi ibikora.

Leave a Reply