O Plano da Tua Vida

O objectivo não é tornar-te consciente; o objectivo é estar naquele estado maravilhoso de iluminação que produz um sentido interior de auto-valor, tornando inevitável o estares consciente.
– Yusuf Jambu

Acho que devo começar com um anúncio… e é este: quero que me envies a tua própria versão do plano da tua vida, para que o possa publicar neste blogue e todos possam beneficiar e aprender. Podes enviar para o meu número de WhatsApp através da ligação abaixo…
https://whatsapp.com/channel/0029Vb7itAK1yT24CHX3Qc30

Podes falar, escrever e gravar na tua língua materna, na tua língua indígena.
Quando limitamos as nossas histórias a uma língua estrangeira como o inglês, silenciamos e excluímos muitos dos mais velhos, que podem não falar a língua estrangeira que nos foi imposta pela colonização. Além disso, o espírito da mensagem e a moral da história podem não ser captados quando se fala em inglês ou em qualquer outra língua estrangeira.
“Um povo que perdeu as suas histórias perdeu o seu mapa.”
África tem mais de 2000 línguas, e o ChatGPT e outras IA abrangem apenas 26 delas. Se só abrangem 26, e as restantes do continente? Isso significa que as nossas histórias não são contadas de forma autêntica. Sente-te livre de contar a tua história na tua própria língua indígena.
“Se não sabes o que aconteceu ANTES de ti, não compreenderás o que está a acontecer À TUA VOLTA.” As histórias não são simples entretenimento. As histórias dizem-nos quem somos.

Ensinam-nos de onde viemos, o que valorizamos, o que sobrevivemos e aquilo em que nos podemos tornar.
Quando um povo esquece a sua história, começa a vaguear. Perde a confiança. Perde o rumo. Começa a viver segundo as definições de sucesso dos outros.

Mas quando um povo se lembra das suas histórias, lembra-se de si próprio.
E quando se lembra de si próprio, reencontra o seu caminho.
Aprende a tua história. Protege a tua história. Transmite a tua história.

  • Muito antes dos microfones e do Wi-Fi. Muito antes dos grupos de WhatsApp e das redes sociais. Muito antes dos livros, das tipografias e dos podcasts, os nossos antepassados reuniam-se à volta de fogueiras.
  • Imagina. O fogo ao centro. Os anciãos sentados. As crianças de pernas cruzadas a seus pés. O céu nocturno imenso por cima deles. E no espaço entre as chamas e a escuridão, histórias.
  • Transmitiam a sabedoria através de histórias. A cultura através de histórias. A identidade através de histórias. A esperança através de histórias. As histórias ensinaram-nos quem éramos. As histórias lembraram-nos de onde viemos. As histórias ajudaram-nos a imaginar para onde podíamos ir.
  • O historiador, contador de histórias e músico da África Ocidental (o griot) existia precisamente porque uma comunidade sem a sua história é uma comunidade sem alma. O griot não era meramente um artista. Era o arquivo vivo. O guardião das linhagens, das batalhas, das migrações, das alianças e da sabedoria. Antes de qualquer coisa ser escrita, o griot carregava-a, memorizada, ensaiada e transmitida com o cuidado de quem compreendia que esquecer era uma forma de morrer.
  • A tradição izibongo dos povos zulu e xhosa, os poemas de louvor, cumpria a mesma função sagrada. Recitar o teu poema de louvor era situares-te no tempo e na comunidade. Era dizer: sei de onde venho. Sei pelo que o meu povo lutou. Sei a força que corre no meu sangue.
  • Como diz o provérbio: “Uma pessoa não é enterrada na floresta e esquecida.” A tua história importa. Merece ser contada. Merece ser lembrada. E é tua a responsabilidade, não de outra pessoa, de a contar.
  • Conta a tua história. Conta a história da tua avó. Conta a história da tua comunidade. Porque, até que o leão aprenda a escrever, todas as histórias glorificarão o caçador. Durante demasiado tempo, a história de África foi contada por quem veio tirar-lhe algo. Pelo colonizador. Pelo explorador. Pelo jornalista que aterra por quarenta e oito horas. Pelo cineasta que só mostrou fome e conflito. Pelo manual escolar escrito por alguém que nunca pôs os pés neste belo continente africano. A versão deles nunca foi a história completa. Nunca foi sequer uma história honesta. Foi uma história concebida para justificar o que nos estava a ser feito.
  • Por isso, escreve a tua. Fala a tua. Ensina a tua e vive a tua própria verdade, porque as histórias que contamos moldam as vidas que vivemos, e os filhos de África merecem uma história que comece na grandeza, e não em correntes.

Os jovens que não sentem o amor da aldeia queimá-la-ão para sentir o seu calor.

Mas antes de continuar, quero que façam uma coisa por mim.
Pousem o telemóvel. Não no colo. Não virado para baixo na secretária. Não equilibrado no joelho, onde pensam que não o consigo ver. Pousem-no. Completamente. Porque o que vou dizer vale mais do que qualquer notificação que acabou de acender esse ecrã.
E não digo isto como um pedido. Digo-o como um desafio.
Vejo alguns de vós a fazer o deslize lento e casual. O telemóvel a desaparecer no bolso como se nada fosse. Agradeço o esforço. Conta.
Porque o que tenho observado é isto: vivemos num mundo em que uma pessoa pode estar sentada numa sala cheia de gente e estar completamente sozinha. Podemos estar fisicamente presentes e mentalmente a mil quilómetros. Podemos parecer que estamos aqui, acenar como se estivéssemos a ouvir, e não receber uma única palavra do que foi dito. Aperfeiçoámos a arte de estar num lugar sem realmente lá estar.
O aparelho no vosso bolso é muito, muito bom a ajudar-vos a desaparecer. E não vou competir com ele. Por isso peço-vos, só por agora, que o guardem.
Porque quero dizer-vos algo. E quero que o ouçam mesmo.


Perguntei uma vez a um estudante quanto custou o seu telemóvel. Ele pensou e disse: quinhentos dólares. Confiante. Até orgulhoso. Como se tivesse feito a pesquisa e encontrado um bom negócio.
Olhei para ele e disse: esqueceste-te de ler a etiqueta do preço.
Ele olhou para mim como se eu tivesse dito algo ligeiramente estranho. O que, é justo, provavelmente tinha.
Mas eu falava a sério.
Porque o preço da etiqueta não é o preço real. O preço da etiqueta é o que custa à loja. O teu preço, o preço que pagas pessoalmente, é algo completamente diferente.
Eis como o calculei.
A pessoa média passa sete horas por dia a olhar para um ecrã. Não a trabalhar. Não a criar. Não a construir nada que lhe sobreviva. Apenas a ver. A deslizar. A consumir. Sete horas por dia são quarenta e nove horas por semana. São quase dois dias inteiros, todas as semanas, entregues a um aparelho.
Dois dias. Todas as semanas. Perdidos.
E quero ser justo: parte disso é genuinamente útil. Mapas. Mensagens. Pesquisa. Compreendo. Mas sejamos honestos uns com os outros. Ambos sabemos que não é para aí que vão as sete horas. As sete horas vão para um vídeo de quinze segundos de um gato a fazer algo vagamente impressionante, seguido de outro, seguido de mais quarenta, e de repente são duas da manhã e não aprendeste absolutamente nada, excepto que os gatos, ao que parece, não têm qualquer respeito pelo espaço pessoal.
Agora pega nessas horas e faz a ti mesmo outra pergunta. Não o que vi, mas o que poderia ter feito? Que competência poderia ter estado a desenvolver? Que livro poderia ter lido, que conversa poderia ter tido, que problema poderia ter estado a resolver, que versão de mim próprio poderia ter estado a tornar-me, nessas mesmas horas?
Multiplica esse potencial perdido ao longo de um ano. Ao longo dos retornos compostos de conhecimento, competência, disciplina e ligação humana que não construíste, porque estavas a ver em vez de a fazer.
E na minha opinião, de forma conservadora, esse telemóvel custa-te pelo menos vinte mil dólares por ano. Não para o ter. Para o ver. Tê-lo é barato. Vê-lo é o que te leva à falência. Não na tua conta bancária, mas no teu potencial. No teu tempo. Na vida que poderias estar a viver.
Vinte mil dólares por ano, para ver.
Agora, não estou a dizer-vos para atirarem o telemóvel ao mar. Embora admita que, em certos dias, a ideia me tenha passado pela cabeça.
Não estou aqui a fingir que não tenho um. Um pouco de scroll, um pouco de entretenimento, isso é humano. Isso não faz mal. O descanso não é o inimigo. O consumo sem pensar, disfarçado de descanso, esse é o inimigo. Há uma diferença entre escolher descansar e ceder por defeito à distracção. Uma restaura-te. A outra rouba-te em silêncio enquanto sorris para um ecrã.
Mas vinte mil dólares? Ninguém nesta sala deveria pagar esse preço para ficar parado.


Agora, eis o exemplo em que quero que reflictam.
Imaginem dois estudantes. A mesma escola. A mesma sala de aula. O mesmo professor. As mesmas oportunidades dispostas à frente deles como cartas numa mesa. No primeiro dia, não os conseguem distinguir.

O Estudante A vai para casa todas as noites e passa três horas no telemóvel. Não três horas a fazer algo com o telemóvel, apenas nele. Reels, clips, destaques, drama, ruído. Três horas por noite, todas as noites, durante três anos de ensino secundário.
Agora, antes de julgarem o Estudante A: o Estudante A não está a fazer nada que milhões de pessoas não estejam a fazer neste preciso momento. O Estudante A está apenas a ser completamente, perfeitamente, normalmente humano. Não há vilão nesta história. Apenas uma etiqueta de preço que ninguém lhe mostrou.
O Estudante B vai para casa e dedica uma dessas horas à leitura: qualquer coisa, algo, o que despertar a sua curiosidade. Uma hora de absorção deliberada. Todas as noites. Durante três anos.

Façam as contas comigo.
Três anos. Uma hora por noite. Trezentas e sessenta e cinco horas por ano.
Em três anos, o Estudante B passou mais de mil horas a construir algo dentro de si, conhecimento, vocabulário, ideias, perspectiva, a capacidade de pensar com clareza e falar bem, enquanto o Estudante A passou essas mesmas mil horas a ver outras pessoas viver as suas vidas num ecrã de dez centímetros.
Mesma escola. Mesmo professor. Mesma linha de partida.
Mas não terminam no mesmo lugar.

E eis a parte que deve deixar-vos um pouco desconfortáveis: o Estudante A não é preguiçoso. O Estudante A não é mau. O Estudante A nem sequer está a fazer algo que pareça errado no momento, porque nunca parece. Parece uma pausa. Parece nada. É exactamente isso que o torna tão caro.
O Estudante A simplesmente nunca parou para ler a etiqueta do preço.
Por isso, vou perguntar apenas mais uma vez.

O telemóvel está pousado?
Bom. Os que ainda o escondem, estou a ver-vos. Trataremos disso mais tarde.
Porque o que vem a seguir vale cada segundo da vossa atenção.
Respirem fundo.
Não uma respiração educada. Uma a sério. Encham os pulmões. Segurem. Deixem sair.
Agora olhem à volta desta sala. Não para o telemóvel. Não para o tecto. Para os rostos à vossa volta. Olhem mesmo. Porque um dia, daqui a anos, talvez não se lembrem de todas as palavras ditas nesta sala hoje. Talvez não se lembrem de quem esteve neste palco. Mas talvez se lembrem de um sentimento. De um momento em que algo mudou silenciosamente dentro de vós. De um momento em que um pensamento chegou e simplesmente se recusou a partir.
Esses momentos importam mais do que imaginamos.
E eis algo que gostaria que alguém me tivesse dito quando tinha a vossa idade: quase tudo na vida acontece pela primeira vez e pela última vez. Só que nunca sabemos qual momento é qual.
Pensem nisso.
A última vez que jogam futebol com os amigos de infância antes de a vida levar cada um para o seu lado, não saberão que é a última vez. Pensarão apenas que é uma tarde de terça-feira. A última conversa banal com alguém que amam. O último dia de escola antes de tudo mudar. A última gargalhada antes de a distância transformar essa pessoa numa memória.
Nunca sabemos qual é o último momento.
Só Deus conhece a nossa história do princípio ao fim. Fazemos planos. Dizemos: faço-o amanhã. Dizemos: um dia. Dizemos: mais tarde. Mas o amanhã é uma dádiva que ninguém sentado nesta sala tem prometida. Nem eu. Nem vocês. Nenhum de nós.
E não digo isto para vos assustar. Digo exactamente o oposto.
Porque a verdadeira pergunta não é e se o meu tempo acabar? A verdadeira pergunta é: o que faço com o tempo que tenho agora? Como me apresento por inteiro? Como extraio cada lição de cada conversa, cada oportunidade de aprender, cada oportunidade de construir, cada oportunidade de me tornar alguém de quem me orgulhe?

Porque nada, absolutamente nada, dura para sempre.
Por isso fiz para mim uma regra. E quero partilhá-la convosco.
Este preciso minuto não deve ser tratado como um jogo de qualificação. Nem como uma série de testes. Nem como um play-off. Nem como uma ronda preliminar ou uma fase de grupos. Este minuto, agora mesmo, é a final do Campeonato do Mundo se for futebol. O Masters se for golfe. O Campeonato do Mundo de Críquete da ICC se for críquete. O Campeonato do Mundo de Râguebi se for râguebi. O Grand Slam se for ténis. Os Jogos Olímpicos se for atletismo.
Já perceberam.
Tratem cada minuto de cada dia como se fosse a Final. O último jogo. O que conta. O que nunca voltarão a ter. Joguem-no como se tudo dependesse dele, porque, de uma forma calma e real, depende. Não porque a vida deva ser sentida como pressão. Mas porque deve ser sentida como algo que importa. Porque estão despertos. Porque estão gratos. Porque compreendem que este exacto momento, esta sala, estes rostos, esta conversa, nunca voltará a acontecer exactamente desta maneira.
Por isso, façamo-lo valer.


Ora, eis o que há a saber sobre as Finais.
Elas não acontecem simplesmente.
Ninguém entra em campo na final do Campeonato do Mundo sem anos de preparação por trás. Ninguém sobe ao pódio olímpico sem milhares de horas de trabalho deliberado, disciplinado e pouco glamoroso que ninguém fotografou nem aplaudiu. A Final é o momento visível. Mas por trás de cada Final existe uma arquitectura invisível, uma estrutura, um sistema, um plano, que a tornou possível.
Os Springboks não ganharam o Campeonato do Mundo de Râguebi aparecendo no dia e esperando pelo melhor. Os All Blacks não se tornam os All Blacks apenas por talento. Todas as equipas que erguem um troféu fazem-no porque alguém, algures, muito antes do torneio começar, se sentou e fez uma pergunta muito concreta:
O que é exactamente que estamos a construir, e como o vamos construir?
E essa pergunta, essa única e poderosa pergunta, é a que quero fazer-vos hoje.


Qual é o plano da tua vida?

Quero fazer-vos uma pergunta, e é esta: o que há no plano da vossa vida?
Este é o período mais importante e crucial da vossa vida, pois o que fazem agora e o que decidem agora, a esta idade, pode muito bem determinar o rumo que a vossa vida tomará. E sempre que se constrói um edifício, normalmente há um arquitecto que desenha uma planta. E essa planta serve de padrão, de guia, de modelo para quem vai construir o edifício. E um edifício não é bem erguido sem uma planta boa, sólida e firme. Cada um de vós está no processo de construir a estrutura da sua vida. E a questão é se têm uma planta adequada, sólida e firme.
E quer se apercebam disso ou não, já estão a construir algo. Agora mesmo. Com cada escolha que fazem, cada hábito que mantêm, cada pessoa que deixam entrar na vossa vida, cada manhã em que decidem como a gastar. Estão a assentar tijolos. A questão não é se estão a construir.
A questão é: de que planta estão a partir?
Porque algumas pessoas estão a construir a partir de uma planta que alguém lhes entregou, uma planta concebida para a vida de outra pessoa, o destino de outra pessoa, a definição de sucesso de outra pessoa. E trabalharão arduamente, e estarão ocupadas, e um dia olharão para cima e perceberão que construíram a coisa errada. Passaram a vida inteira a jogar uma Final, mas pela equipa errada. No estádio errado. Num jogo que nunca escolheram.
Não quero isso para vocês.
Por isso, se me derem o vosso tempo, e prometo que valerá a pena, quero sugerir o que acredito que deve constar da vossa planta. Não como alguém que tem tudo resolvido. Mas como alguém que já anda na estrada há tempo suficiente para aprender algumas coisas da maneira difícil.
Pensem nestas não como três ideias separadas. Pensem nelas como três pilares que sustentam o mesmo telhado. Retirem qualquer um deles e a estrutura enfraquece.
Mantenham os três, e o que construírem resistirá a qualquer tempestade.
Três capítulos. A estrada ensinou-me…

Primeiro: Acredita profundamente no teu próprio valor.
Segundo: Persegue a excelência.
Terceiro: Lembra-te do Ubuntu.


Capítulo Um: Acredita Profundamente no Teu Valor

A história é um relógio que as pessoas usam para saber a hora política e cultural do seu dia. É também uma bússola que as pessoas usam para se encontrarem no mapa da geografia humana. A história diz a um povo onde esteve e o que foi, onde está e o que é. Mais importante ainda, a história diz a um povo para onde ainda tem de ir e o que ainda tem de ser. A relação da história com o povo é a mesma que a de uma mãe com o seu filho. – Professor John Henrik Clarke

O maior crime cometido contra o povo africano foi destruir a vossa confiança na vossa memória histórica daquilo que fostes, para que esqueçam o que são e esqueçam também o que ainda podem ser.

Não se pode oprimir um povo histórico. E quando um povo compreende a natureza do seu papel na história, não se permite ser oprimido. Para vos oprimir, têm de vos retirar do comentário respeitoso da história. Têm de destruir a vossa confiança e a vossa memória histórica. A memória do que fostes, para que fiquem confusos sobre o que são e ainda mais confusos sobre o que ainda devem ser e para onde devem ir.

A forma como exercitas o que pensas de ti próprio é a forma como te relacionas com o teu reflexo. Assim, o computador do cérebro diz que há outro igual a ti, Yusuf, e então a forma como me sinto em relação a mim mesmo reflectir-se-á na forma como me relaciono com outro africano. Tal como fazemos exercícios para manter os músculos em forma, vamos agora fazer exercícios para pôr o cérebro em forma na nossa auto-imagem, auto-conceito e auto-valor, para podermos ser filhos e filhas de África eficazes. Porque se penso negativamente sobre mim mesmo, achas que o meu computador cerebral trabalhará em meu nome para optimizar o meu sucesso e desenvolvimento? NÃO! O cérebro dirá: não gostas de ti, então porque haveria eu de trabalhar em teu nome?

Se sabemos o que aconteceu ontem, podemos discutir hoje de forma inteligente, porque o hoje é construído sobre o ontem. E o amanhã é construído sobre o hoje.

A criança que não é abraçada pela aldeia queimá-la-á para sentir o seu calor. – Provérbio africano

Grande parte da destruição que vemos nas nossas comunidades, a raiva, a imprudência, o jovem que deita o seu futuro fora, não é realmente destruição. Olhem mais de perto. É um grito. Um grito desesperado e ardente que diz: por favor, alguém me diga que valho alguma coisa.
E assim, antes de falarmos de excelência, antes de falarmos de Ubuntu, antes de falarmos de história e herança e do que são capazes de construir, temos de começar aqui. Com isto. Com a coisa mais importante que direi hoje.
Tens valor. Um valor profundo, incondicional, inegociável. Não por aquilo que alcançaste. Não pela tua aparência. Não pelo sítio de onde vens nem pelas tuas circunstâncias. Simplesmente porque estás aqui. Porque estás vivo. Porque existes.
E nada, absolutamente nada, do que alguém alguma vez disse ou fez para te fazer sentir o contrário foi alguma vez verdade.
O auto-valor é como a honra, no sentido de que todos nascemos com ele, não pode ser-te retirado, nem pode ser concedido; só não deve ser perdido.


Agora é que fica interessante, porque saber o teu valor é uma coisa. Mas compreender de onde vem esse valor é algo completamente diferente. E a maioria de nós nunca foi devidamente ensinada nessa segunda parte.

A História do Embondeiro

O embondeiro é chamado a Árvore da Vida em toda a África. Vive milhares de anos. Armazena água no tronco, por vezes milhares de litros, para que, na estação mais seca, quando tudo o resto murchou, o embondeiro continue cheio. Os animais vêm até ele. As comunidades abrigam-se à sua sombra. Dá mesmo quando a terra nada dá. E o segredo do embondeiro não é visível. Está debaixo da terra: um sistema de raízes tão vasto e tão profundo que nenhuma seca o consegue alcançar. A árvore sobrevive não pela sua aparência acima do solo. Sobrevive pela profundidade a que desceu abaixo dele.
O teu valor é como essa árvore. E esta é a verdade que o mundo à tua volta, com a sua obsessão pela aparência, pelo dinheiro, pelos seguidores nas redes sociais, pela roupa, pelos títulos e pela fama, nunca te dirá.
O teu verdadeiro valor não é o que é visível. É a profundidade das tuas raízes.
As folhas podem cair. As estações mudam. O que possuis hoje pode desaparecer amanhã. Mas as raízes, raízes de carácter, de identidade, de história, de cultura, de saberes quem és e de onde vens, essas permanecem. São elas que te mantêm de pé quando tudo acima do solo está a tremer.
E é por isso que o que vou dizer a seguir importa tanto. Porque muitos de nós, sem culpa nenhuma, nunca recebemos as nossas raízes. Não foram plantadas em nós. Não foram ensinadas. Em alguns casos, foram deliberadamente retiradas. E uma pessoa sem raízes não é necessariamente alguém que cai de imediato. Pode parecer alta. Pode parecer impressionante. Mas está a um vento forte do colapso.


***Mas, e esta é a parte que corta mais fundo, muitos de nós não acreditam nisto. Não realmente. Não nos momentos calmos em que o mundo não está a ver e estamos sozinhos com os nossos próprios pensamentos. Porque não nos ensinaram a acreditar nisso. Ensinaram-nos algo completamente diferente.

Toni Morrison compreendeu isto. Escreveu: “Libertar-se era uma coisa. Reclamar a posse desse eu libertado era outra.”

Duas coisas diferentes. Retirar a corrente é um passo. Mas aprender quem és depois de a corrente desaparecer, decidir por ti próprio quanto vales, o que mereces, do que és capaz, essa é uma jornada diferente e mais profunda. E é uma jornada que muitos de nós ainda não começámos por completo. ***


Agora quero fazer-vos a pergunta que está por baixo de tudo isto.

Onde começa a vossa história?

Porque existe um provérbio igbo profundo que diz: “Se queres saber o fim, olha para o princípio.” O vosso ponto de partida molda o vosso destino. A história com que começam, sobre quem são, de onde vêm, o que o vosso povo realizou, determina silenciosamente o rumo de toda a vossa vida. Se almejam grandes coisas ou se se contentam com pequenas. Se entram nas salas de cabeça erguida ou de olhos no chão. Se vêem as vossas feições como algo de que se envergonhar ou como algo a celebrar.

E há ainda outra coisa, que um estudioso africano disse nos termos mais directos que alguma vez ouvi: “Os de fora e os estrangeiros não podem educar-te nas técnicas que podes usar para lhes retirar o poder.” Aqueles que beneficiam da vossa ignorância não vos darão as ferramentas para se tornarem verdadeiramente livres. Cada comunidade tem de estudar a sua própria história, as suas próprias forças, a sua própria identidade, não como lhes foi entregue por quem tinha razões para a diminuir, mas como realmente foi.

Um provérbio da Guiné diz: “O conhecimento é como um jardim: se não for cultivado, não pode ser colhido.” A vossa identidade, o vosso valor, a vossa compreensão de quem são, nada disto é automático. Exige trabalho. Exige cultivo. Exige a coragem de cavar, de questionar, de aprender coisas que nunca vos ensinaram numa sala de aula.

E enquanto não fizerem esse trabalho, enquanto não voltarem ao princípio da vossa história e não partirem do sítio certo, estarão sempre a construir o vosso sentido de identidade sobre a fundação de outra pessoa.


***Marcus Garvey disse-o sem rodeios: “A minha pele não é um emblema de vergonha, mas antes um emblema de beleza.”

Não é um pedido de desculpa. Não é uma ressalva. É uma declaração.

E o estudioso que disse que cometemos um enorme erro ao reduzir a identidade africana apenas a uma cor de pele apontava para algo ainda mais profundo. Disse que o nome próprio de um povo deve sempre relacionar-se com a terra, a cultura e a história. Porque a vossa pele descreve o vosso aspecto. Não vos diz quem são. Quem são vem da vossa história. Da vossa língua. Dos vossos antepassados. Da vossa civilização. Dos vossos valores. Da vossa história.***

E a vossa história, a verdadeira, completa, sem edições, é extraordinária. É uma das maiores histórias da humanidade. A maioria de vós simplesmente nunca a ouviu contada como deve ser.

As circunstâncias de hoje não determinam as possibilidades de amanhã. E as raízes que descobrem, ou redescobrem, hoje determinarão a altura a que poderão erguer-se amanhã.

Voltemos, então, ao princípio.

Comecemos do sítio certo.

E construamos o nosso valor sobre uma fundação que nenhuma tempestade, nenhuma mentira, nenhum sistema e nenhuma sala cheia de dúvida nos possa tirar.


Deixem-me perguntar-vos uma coisa.

Já entraram alguma vez numa sala e sentiram imediatamente que não pertenciam lá?

Como se todos os outros tivessem recebido o aviso e vocês não. Como se todos falassem uma língua que nunca vos ensinaram. Como se, de alguma forma, sem que ninguém dissesse uma única palavra, a sala já tivesse decidido que valiam menos do que as pessoas que nela estavam.

Quero que levantem a mão se já se sentiram assim.

Mantenham-na levantada por um segundo. Olhem à volta. Porque não estão sozinhos nesta sala. E nunca estiveram sozinhos nesse sentimento. Mas eis o que preciso que compreendam antes de avançarmos: esse sentimento mentiu-vos. Sempre vos mentiu. E hoje vamos falar sobre porquê.

O Dr. Martin Luther King Jr. disse certa vez: “Não permitas que ninguém te faça sentir que não és ninguém.”

E os iorubas, um dos grandes povos da África Ocidental, têm um provérbio que diz: “O lagarto que saltou da alta árvore iroko disse que se louvaria a si próprio se mais ninguém o fizesse.”

Pensem um momento nesse lagarto. Ele saltou. Ninguém aplaudiu. Ninguém reparou. Ninguém correu a felicitá-lo. Então virou-se e disse: sabes que mais, vi o que acabei de fazer, e foi extraordinário. Vou celebrar-me a mim próprio.

Esse lagarto compreendeu algo que muitos de nós passamos anos a tentar aprender: o teu valor não é decidido pelos aplausos. É decidido por ti.

És valioso no espaço que ocupas. Não precisas de merecer o direito de aqui estar. Não precisas de justificar a tua existência a ninguém. Podes gozar a tua vida sem te explicares ao mundo. E a jornada para acreditares verdadeiramente nisso, a jornada do amor-próprio, começa por dentro. Começa sempre por dentro. Seja o que for que o mundo lá fora diga sobre ti, a jornada começa dentro de ti. E continua com a cura. Com a aprendizagem. Com o florescer. Um dia de cada vez.

O auto-valor não é um sentimento que se espera. É uma decisão. Uma decisão diária de aparecer por inteiro e com honestidade, mesmo quando a sala parece não ter sido construída para ti.


Mas aqui tenho de ser sincero convosco.

Tomar essa decisão é mais difícil do que parece.
Porque vivemos num tempo complicado.
Existir nesta era traz muitas contradições, porque muitos de nós carregamos dentro de nós ideias que nunca escolhemos.
Ideias que foram lá colocadas antes de termos idade para as questionar.
Coisas que nos disseram sobre quem somos, o nosso aspecto, de onde viemos e quanto valemos, e nós absorvemo-las como água, sem perceber que estávamos a beber veneno.
E antes de poderes decidir verdadeiramente o teu valor, tens de ser honesto quanto a isto.
Tens de ter a coragem de olhar para o que está dentro de ti e perguntar: fui eu que escolhi isto? Ou foi-me entregue?

Há uma verdade que diz: “O nascimento da sabedoria está associado ao conhecimento da tua ignorância.”

Por outras palavras, a coisa mais inteligente que podes fazer é admitir o que não sabes.
Pensem no jovem xhosa a entrar no ulwaluko, a iniciação tradicional à idade adulta.
Ele não entra nesse processo como um especialista.
Entra como um aprendiz. Tudo o que lhe é familiar é retirado.
Senta-se diante dos seus anciãos, humilde, vazio, aberto. E os anciãos vertem sabedoria nele, mas apenas porque ele está disposto a admitir que ainda não a tem.
Não se pode encher um copo que já está cheio.
Pensem na rapariga sentada aos pés da avó, a aprender a tecer, a aprender as canções do seu povo, a aprender quais as plantas atrás da casa que curam a febre e quais as que curam o desgosto.
Ela não chega a saber. Chega a perguntar.
E nesse perguntar, nesse acto humilde e corajoso de dizer não sei, por favor ensina-me, nasce a sabedoria.
Isto é o que os nossos antepassados compreendiam.
É por isso que honravam o ancião. Não apenas pela idade, mas porque o ancião passou uma vida inteira a transformar ignorância em compreensão.
O ancião sabia quanto não sabia.
E esse saber era o seu maior poder.


Muitos de nós não conhecemos a nossa própria história.

E quero dizê-lo com clareza: isso não é culpa nossa. Mas permanecer nessa ignorância seria escolha nossa.

Porque o que nos ensinaram na escola não foi a história completa. Longe disso.
A sala de aula colonial deu-nos uma versão muito específica da história, uma versão que começava a nossa história nas correntes, na derrota, na definição de outra pessoa sobre quem somos. Saltou tudo o que veio antes. E o que veio antes foi extraordinário.

Mas o que torna isto ainda mais doloroso é que não foi um acidente não nos ensinarem a nossa história. Foi uma estratégia deliberada. Porque se conseguires fazer um povo odiar-se a si próprio, se conseguires que olhe para a sua própria imagem e sinta repulsa em vez de orgulho, já não precisas de correntes. Fizeste algo muito mais poderoso. Voltaste-os uns contra os outros.

Pensem nisso. Se eu te ensinar a odiar-te a ti próprio, a odiar-te verdadeiramente, então quando olhares para alguém que se parece contigo, alguém que partilha as tuas feições, a tua pele, o teu cabelo, o teu sangue, não vês um irmão. Não vês uma irmã. Vês aquilo que te ensinaram a desprezar. E a violência que se segue não é aleatória. É o resultado lógico da má educação. Ensinaram-nos a lutar uns contra os outros precisamente para que não nos uníssemos. Porque a única maneira de uma minoria controlar uma maioria é dividir para reinar. E a versão mais eficaz do dividir para reinar não acontece num campo de batalha. Acontece na mente.

Marcus Mosiah Garvey disse-o sem rodeios: um povo sem conhecimento da sua história, cultura e identidade é como uma árvore sem raízes. E uma árvore sem raízes não consegue manter-se de pé. Não consegue crescer. Não consegue sobreviver a nenhuma tempestade. Simplesmente cai, não porque fosse fraca, mas porque foi cortada da sua fonte.

E eis o crime que foi cometido contra nós, e quero que o oiçam com clareza: não foi apenas um crime pelo que nos fizeram. Foi um crime pelo que nos esconderam. Um crime de omissão e também de comissão. Não se limitaram a atacar-nos. Roubaram-nos o conhecimento de nós próprios. O conhecimento que nos teria levado a amar-nos. A amarmo-nos uns aos outros. A permanecermos juntos em vez de nos dilacerarmos.

Onde começa a vossa história?

Porque eis a verdade, e é importante, por isso acompanhem-me: o sítio onde começam a vossa história determinará onde acabarão. Se a única história africana que conhecem começa em 1619, quando a escravatura começou, então o vosso sentido de quem são também começa nas correntes. No sofrimento. Na história que outros contam sobre o vosso valor. E muito provavelmente, sem sequer se aperceberem, atravessarão a vida carregando esse ponto de partida nos ossos.

Mas e se começassem noutro sítio?

E se começassem há 4700 anos, quando mãos africanas construíam as pirâmides? Quando mentes africanas calculavam matemática que o resto do mundo ainda nem imaginava? Quando reis africanos encomendavam arquitectura tão precisa que engenheiros modernos ainda a estudam e abanam a cabeça?

Tudo muda quando começam aí. Tornam-se livres. Porque o ponto de partida da vossa história é o ponto de partida da vossa identidade. E o ponto de partida da vossa identidade molda toda a trajectória da vossa vida.

Isto não é apenas inspiração. Isto é estratégia.


Deixem-me dizer-vos como é realmente essa história. Porque alguns de vós ouviram tão pouco dela que o que vou dizer pode parecer inacreditável.

Os psicólogos chamam-lhe dissonância cognitiva: o desconforto psicológico que sentes quando as tuas acções, atitudes ou crenças entram em conflito umas com as outras. Esta tensão mental, muitas vezes sentida como stress ou culpa, leva o cérebro a racionalizar subconscientemente o conflito ou a alterar uma crença para restaurar a harmonia mental.

E é exactamente isso que Malcolm X nos avisou. Disse: “Tens de ter muito cuidado ao apresentar a verdade ao africano que nunca ouviu a verdade sobre si próprio. O africano está tão lavado ao cérebro que pode rejeitar a verdade quando a ouve pela primeira vez.”

E James Baldwin, um dos escritores mais honestos que alguma vez viveu, disse algo que quero que levem convosco. Disse: “Foram precisos muitos anos a vomitar toda a imundície que me ensinaram sobre mim próprio, e em que meio acreditei, antes de conseguir caminhar sobre a Terra como se tivesse direito a estar aqui.”

Anos. A desaprender deliberadamente uma falsa história sobre si próprio. Antes de conseguir simplesmente estar de pé sobre a terra e sentir que lá pertencia.

Porque é isto que não querem que saibam. É isto que Marcus Garvey nos avisava quando disse: “Emancipai-vos da escravatura mental. Ninguém, senão nós próprios, pode libertar as nossas mentes.”

As correntes físicas foram quebradas há muito tempo. Mas a escravatura mental? A escravatura mental ainda está bem viva. E é sorrateira. Não parece uma corrente. Não parece uma prisão. Parece normal. Parece apenas o jeito como as coisas são. Parece: claro que quero a pele mais clara. Claro que alisso o cabelo para as entrevistas de emprego. Claro que tenho vergonha de falar a minha língua materna num contexto formal. Claro que sei mais sobre a história europeia do que sobre a minha.

Essa é a jaula. E o mais perigoso nesta jaula é que convence quem está lá dentro de que não há paredes. Ou pior: que as paredes estão lá para o seu próprio bem.

Steve Biko, um dos pensadores mais importantes que este continente já produziu, disse algo que deveria fazer parar cada um de nós. Disse: “A arma mais potente nas mãos do opressor é a mente do oprimido.”

Pensem no que isso significa. A arma mais poderosa não é uma arma de fogo. Não é uma lei. Não é uma fronteira traçada num mapa. É um pensamento. Uma crença. Um sussurro silencioso e persistente dentro da própria mente de uma pessoa que diz: és menos. Não mereces mais.
Conhece o teu lugar. Mantém-te pequeno.

Se esse sussurro puder ser plantado fundo o suficiente, se puder ser feito para soar como a tua própria voz, a tua própria conclusão, a tua própria avaliação honesta de ti mesmo, então não são precisas correntes. O prisioneiro tranca a sua própria porta.
E o mais aterrador nesse tipo de aprisionamento é que não parece uma prisão. Parece normal. Parece apenas o jeito como as coisas são.

Por isso peço-vos que se mantenham abertos. Mesmo que o que vou dizer vos surpreenda.

Antes de a Europa ter cidades, antes de existirem as grandes capitais europeias, existia Kemet. O antigo Egipto. E a palavra Kemet, na língua original do seu próprio povo, significa A Terra Negra. Não nomeada apenas pelo seu solo. Nomeada pelo seu povo. Negro. Melanado. Africano.

Os faraós do antigo Egipto não eram as figuras pálidas e de pele clara que Hollywood projecta nos ecrãs há décadas. Olhem para as estátuas verdadeiras.
Olhem para as esculturas em relevo. Olhem para os hieróglifos, gravados na pedra milhares de anos antes de alguém tentar reescrever a história. O nariz largo. Os lábios carnudos. O cabelo firmemente encaracolado. A pele castanha-escura. Isto não eram pormenores acidentais. Eram os rostos de reis e rainhas, arquitectos e astrónomos, matemáticos e médicos.

Estes eram os vossos rostos.

E os artefactos não mentem. Os arqueólogos encontraram pentes de dentes largos nos túmulos do antigo Egipto, não os pentes finos, de dentes estreitos, concebidos para cabelo liso, mas pentes largos, cuidadosamente trabalhados, feitos especificamente para cabelo africano, grosso e firmemente encaracolado.
O tipo de cabelo que assenta na cabeça como uma coroa. O tipo de cabelo que a alguns de vós disseram para esconder, alisar ou pelo qual pedir desculpa. Encontraram manteiga de karité, óleo de rícino e outras preparações naturais usadas para hidratar e celebrar a pele e o cabelo africanos.
Encontraram tranças rente ao couro cabeludo, dreadlocks e penteados torcidos nas cabeças tanto da realeza como do povo comum, exactamente os mesmos estilos que mulheres e homens negros ainda usam hoje. Os mesmos estilos que o mundo agora toma emprestados, patenteia e chama de moda, esquecendo que as vossas avós os usavam milhares de anos antes de se tornarem fashion.

Encontraram instrumentos cirúrgicos que antecedem a medicina europeia em milhares de anos. Provas de cirurgia ao cérebro, de dentisteria, de farmacologia. Cálculos arquitectónicos tão avançados que engenheiros modernos ainda os estudam com admiração.
A Grande Pirâmide de Gizé foi a estrutura mais alta da Terra durante quase quatro mil anos. Construída por mãos africanas. Projectada por mentes africanas. Encomendada por reis africanos.

Essa é a vossa herança.

As ruínas do Zimbabwe: pedra encaixada com tal precisão que não se consegue deslizar uma folha de papel entre os blocos, e sem usar argamassa.

O Império do Mali sob Mansa Musa, o indivíduo mais rico de toda a história registada da humanidade.

Tombuctu, uma antiga cidade do saber, sede da Universidade de Sankoré, onde dezenas de milhares de estudiosos estudavam direito, matemática, astronomia e teologia séculos antes de muitas universidades europeias existirem.

E eis algo que a maioria das pessoas, mesmo a maioria dos africanos, nunca ouviu.

Os africanos governaram Espanha durante 774 anos. De 711 d.C. a 1485 d.C.
Quase oito séculos. E durante esse tempo, não se limitaram a conquistar território: construíram civilização.
Trouxeram o sistema universitário para a Europa. Construíram a Universidade de Salamanca, em Espanha, a primeira e mais antiga universidade do mundo ocidental.
E essa universidade foi inspirada na Universidade de Jenne, no antigo Gana, que por sua vez foi inspirada na Universidade de Sankoré, em Tombuctu.
Uma tradição intelectual africana a fluir de uma geração para a seguinte, de um continente para outro, construindo sistemas de conhecimento que a Europa mais tarde reclamaria como seus.
Introduziram o banho na Europa. A higiene básica. O sabão.
A água corrente nos edifícios. Coisas que a Europa medieval não tinha e que os africanos trouxeram consigo. Se não acreditam em mim, leiam The Moors in Spain, de Stanley Lane-Poole, escrito em 1887. Ou Alejandro Makaziza sobre o mesmo tema.
As provas estão lá. Nunca estiveram escondidas de quem as quis encontrar.

O Reino do Benim produziu fundições de bronze tão refinadas que, quando os exploradores europeus as viram pela primeira vez, se recusaram a acreditar que africanos as tinham feito.

Estavam errados.

África não era um continente à espera de ser descoberto. África era um continente que já tinha chegado. Já tinha construído. Já tinha ensinado o mundo.


Agora deixem-me falar com toda a clareza, sem mais lição de história, apenas eu a falar directamente convosco.

Se olharmos para a auto-imagem africana de hoje, a imagem que muitos de nós carregamos quando nos olhamos ao espelho, essa imagem não foi criada por nós. Foi criada para nós. Construída ao longo de séculos de má educação deliberada.
E o resultado é que muitos de nós crescemos sem um respeito saudável por nós próprios. Sem um amor profundo e enraizado por quem somos.
E eis a verdade dolorosa que daí decorre: se não temos respeito por nós próprios, não podemos esperar que mais ninguém o tenha por nós.
O respeito flui de dentro para fora. Não podes exigir aos outros aquilo que não construíste primeiro dentro de ti. E não podes construir respeito por algo que não conheces.
Esse é o crime: o conhecimento de nós próprios foi-nos roubado para que não nos amássemos. Para que não nos amássemos uns aos outros. Para que permanecêssemos divididos, dóceis e fáceis de controlar.

Mas isso acaba hoje. Para vocês. Nesta sala.

Não peguem no creme para aclarar a pele.

Falo a sério. Não peguem. Porque a melanina na vossa pele não é um defeito. É uma característica. É antiga. É poderosa. É o mesmo pigmento que protegeu os vossos antepassados enquanto construíam civilizações que o mundo ainda não consegue explicar por completo. A vossa pele escura não é um problema a resolver. É a prova de um povo feito para prosperar.

Não queimem o cabelo para ficar liso e parecer outra pessoa. As vossas espirais, os vossos caracóis apertados, os vossos dreadlocks, não são pouco profissionais. Não são desleixados. São o mesmo cabelo que assentou nas cabeças dos faraós. O mesmo cabelo que as rainhas africanas adornavam com ouro. O mesmo cabelo que precisava daqueles pentes de dentes largos nos túmulos de Kemet. O mesmo cabelo que sobreviveu a todas as tentativas de vos fazer ter vergonha dele.

Não são uma cópia do padrão de beleza de outra pessoa. São o original.

Esse é o peso que foi colocado sobre os ombros africanos. Um peso que não escolhemos. Uma história que não escrevemos. Mas que temos carregado, nos nossos cremes de aclarar a pele, no nosso cabelo quimicamente alisado, nos nossos sotaques estrangeiros, na nossa vergonha das línguas maternas, em cada momento em que nos olhámos ao espelho e sentimos vergonha do que víamos.

Esse peso acaba no momento em que decidires que acaba.


E é por isso, é esta a razão, que aquilo que ensinamos aos nossos filhos importa mais do que quase tudo o que faremos enquanto adultos. Se queremos tornar a vida dos nossos filhos melhor, uma das coisas mais importantes que podemos fazer é ensinar-lhes o conhecimento de si próprios. Como pais, como encarregados de educação, como professores, como anciãos, temos de continuar a incutir neles o amor e o orgulho de ser africano. Temos de lhes ensinar a sua história. Mostrar-lhes as suas raízes para que cresçam com um amor genuíno por quem são. Para que encontrem segurança dentro de si próprios. Sem se sentirem inferiores. Mas também sem se sentirem falsamente superiores. Simplesmente seguros de si. Confiantes. Capazes de dizer a verdade sem medo. Sem se vergarem quando não precisam. Sem fingirem. Olhando as pessoas nos olhos e falando com honestidade.

Porque se não ensinares a uma criança quem ela é, ela não saberá o que fazer da sua vida. Não saberá definir objectivos dignos de si. Não saberá do que é capaz. Passará a vida inteira a construir em direcção à definição de sucesso de outra pessoa, perseguindo uma versão de si próprio concebida por pessoas que nunca tiveram os seus melhores interesses no coração.

A identidade não é decoração. A identidade é a fundação. E uma vida construída sem fundação está sempre a um vento forte do colapso.


Por isso quero encorajar-vos, com urgência mas sem raiva, a aprenderem a vossa história. Não a partir de onde começou a escravatura. Não a partir de onde começou o colonialismo. Recuem mais. Vão a Kemet. Vão a Kush. Vão ao Mali. Vão ao Grande Zimbabwe. Vão a Tombuctu. Vão à Espanha mourisca. Leiam Cheikh Anta Diop, John Henrik Clarke, Ivan Van Sertima, Chancellor Williams, Dr. Yosef Ben-Jochannan, Stanley Lane-Poole. Porque um povo que não conhece a sua história é como uma árvore sem raízes: alta o suficiente para impressionar, mas a um vento forte do colapso.

Precisas do teu povo. E o teu povo precisa que saibas quem és.

Porque auto-valor sem carácter é apenas ego. Mas auto-valor com carácter, com conhecimento, com história, com propósito, isso é somebodiness (a consciência do próprio valor). E, como diz o ditado: a concha de cauri não conhece o seu próprio valor até ser usada pela pessoa certa. Conhece o teu valor antes que o mundo tente atribuí-lo. Conhece-o tão profundamente, tão completamente, que nenhuma sala, nenhum espelho, nenhuma indústria, nenhuma fronteira, nenhuma mentira contada ao longo de gerações to possa tirar.

Não és apenas um indivíduo a construir uma vida. És um africano. Herdeiro da maior história nunca totalmente contada. Portador de uma civilização que se recusou a ser apagada. Parte de um povo que, quando finalmente se lembrar de quem é, fará tremer o mundo inteiro.

E a lembrança começa aqui. Nesta sala. Contigo.

Começa com a coragem de dizer: eu não sabia o suficiente. Mas escolho saber agora.

Antes de poderes construir um futuro, tens de conhecer o teu valor. E antes de poderes conhecer o teu valor, tens de saber quem és.

Baldwin chegou lá. Depois de anos a desaprender, chegou lá. Finalmente ficou de pé sobre a terra como se tivesse direito a estar lá. E vocês também chegarão. Porque o desaprender não é o destino, é a porta. E do outro lado dessa porta não há apenas conhecimento.

Há liberdade.

A liberdade de saber de onde vens. A liberdade de te manteres por inteiro naquilo que és. A liberdade de entrar em qualquer sala desta terra, não como um pedido de desculpa, não como uma pergunta, não como alguém à espera de que lhe digam que pertence.

Mas como uma chegada.

E compreender verdadeiramente quem és, a tua história, as tuas feições, a tua herança, o teu valor, não é meramente um acto de autodescoberta.

É o sentido da própria vida.

A clareza dolorosa é melhor do que uma esperança confusa e desgastante; o teu passado não dita o teu futuro e os fracassos percebidos não te definem; para progredir, é preciso escolher a opção desconfortável uma e outra e outra vez; nunca fica mais fácil, mas só nos tornamos mais fortes e mais resilientes.

Protege o teu ambiente. Protege o teu círculo. Protege a tua mente. Porque não te elevas ao nível dos teus sonhos: caís ao nível do teu ambiente.
Quando as raízes são profundas, não há razão para temer o vento. Mantém-te atento. Mantém-te consciente de quem e do que te rodeia. Não te sentes na companhia de pessoas que ofuscam a tua luz. Porque, como dizem os anciãos, uma única pulseira não tilinta.

Os grandes resultados são o subproduto de grandes acções. As grandes acções são o subproduto de grandes crenças. Se as tuas crenças não te servem ou, pior, trabalham contra ti, terás dificuldade em gerar os resultados que queres na tua vida.


Capítulo Dois: Persegue a Excelência

“Quando descobrires o que queres ser na vida, empenha-te em fazê-lo como se Deus todo-poderoso te tivesse chamado neste preciso momento da história para o fazer. E não te empenhes apenas em fazer um bom trabalho que qualquer pessoa possa fazer; empenha-te em fazer um bom trabalho, e fá-lo tão bem que os vivos, os mortos e os que ainda não nasceram não o pudessem fazer melhor.” – Dr. Martin Luther King.

Em segundo lugar, no plano da vossa vida, devem ter como princípio básico a determinação de alcançar a excelência nas vossas várias áreas de actuação.

A excelência, porém, não é um acidente. Não é um título concedido aos sortudos ou aos naturalmente dotados: é um caminho, deliberadamente escolhido e percorrido todos os dias.
Cada nome que a história recorda pela sua grandeza, seja na tela, na pista, no palco ou no pódio, seguiu o mesmo caminho, mesmo que nunca lhe tenha dado nome.
Esse caminho tem cinco marcos. Conheçam-nos, percorram-nos, e verão que a excelência deixa de ser um ideal distante e passa a ser, em vez disso, a forma do vosso dia-a-dia.

1. Conhece quem és.

A excelência não começa pela imitação, mas por um balanço honesto da tua própria natureza: os teus dons, o teu temperamento, aquilo para que foste feito.
Ben Enwonwu compreendeu isto cedo.
Em vez de simplesmente replicar as tradições artísticas europeias, fundiu sensibilidades iorubas e igbos com técnica modernista, produzindo pinturas e esculturas, como a sua icónica Anyanwu, que só poderiam ter vindo de alguém que sabia exactamente através de que olhos via o mundo.
Não pintou como um mestre europeu. Pintou como Ben Enwonwu, porque era quem sabia ser.
O autoconhecimento é a fundação sobre a qual todos os outros pontos assentam. Não podes tornar-te a melhor versão de ti próprio se primeiro não souberes o que é realmente esse “ti próprio”: os teus instintos, a tua vocação, aquilo que parece menos uma escolha e mais uma identidade.

2. Torna-te a melhor versão de quem és.

Depois de conheceres a tua natureza, o trabalho passa a ser refiná-la sem descanso, e não perseguir o plano de outra pessoa.
Eliud Kipchoge é o exemplo moderno mais claro disto.
Ele não tentou tornar-se velocista, futebolista ou outra coisa que não maratonista.
Pegou nessa única identidade e perseguiu-a com tal devoção que se tornou o primeiro ser humano a correr uma maratona em menos de duas horas, e detém o recorde mundial da maratona com uma disciplina tão consistente que outros atletas e treinadores a descrevem muitas vezes como monástica.
Ele não é o melhor corredor do mundo em todas as distâncias: tornou-se a melhor versão possível daquilo que exactamente é.
Esta é a diferença entre imitação e mestria: a imitação copia a excelência de outra pessoa; a mestria aprofunda a tua própria.

3. Usa os teus dons para servir os outros.

O talento que serve apenas o próprio é incompleto. Miriam Makeba usou a sua voz não apenas para entreter, mas para levar a verdade do apartheid a um mundo que precisava de a ouvir, tornando-se, na prática, a banda sonora internacional da luta de libertação da África do Sul. A sua música era inseparável do seu propósito.
Do mesmo modo, Kwame Nkrumah pegou nos seus dons intelectuais, a sua educação, a sua visão política, a sua compreensão dos sistemas coloniais, e usou-os não apenas para a ambição pessoal, mas para conduzir o Gana a tornar-se a primeira nação da África subsariana a conquistar a independência, e para plantar a semente do Pan-Africanismo que moldaria o imaginário político do continente durante gerações.
Ambos lembram-nos que o uso mais elevado de um dom não é a acumulação, mas a contribuição. De que serve uma voz que ninguém ouve, ou uma visão que não serve ninguém senão o próprio?

4. Ama o processo.

A excelência raramente é um único momento triunfante: são milhares de momentos banais, repetidos com devoção. Fela Kuti não tropeçou no Afrobeat por acaso.
Passou anos a fundir o highlife, o jazz e o funk, experimentando incansavelmente com o ritmo, a linguagem e a mensagem política até emergir um género inteiramente novo, que pegou na herança musical de África e lhe deu uma voz global.
Hugh Masekela percorreu um caminho semelhante com o trompete, refinando o seu som ao longo de décadas de exílio, colaboração e actuação, levando o jazz sul-africano aos palcos mundiais não através de uma oportunidade de sorte, mas através de uma vida inteira de dedicação treinada.
Nenhum dos dois chegou instantaneamente. Ambos amaram o trabalho diário, o ensaio, a experiência falhada, o pequeno ajuste, muito antes de o mundo os chamar de grandes.

5. Nunca pares de melhorar.

Mesmo a mestria tem mais estrada pela frente. Ngũgĩ wa Thiong’o já tinha alcançado sucesso literário internacional a escrever em inglês quando tomou a decisão radical de escrever em gikuyu, um acto deliberado para reivindicar as línguas africanas na literatura e desafiar o domínio colonial sobre a forma como as histórias africanas são contadas.
Teria sido fácil descansar sobre o seu reconhecimento. Escolheu, em vez disso, continuar a crescer. Chinua Achebe seguiu um caminho paralelo:
Things Fall Apart (O Mundo Despedaça-se) por si só teria garantido o seu legado, remodelando a forma como o mundo lê as histórias africanas e contrariando séculos de narrativas coloniais distorcidas.
No entanto, continuou a escrever, romances, ensaios, crítica, recusando-se a deixar que uma obra-prima se tornasse a palavra final.
O exemplo deles é claro: a excelência não é um cume que se alcança e onde se finca uma bandeira. É uma direcção em que se continua a caminhar, mesmo depois de o mundo já nos ter chamado de grandes.

Há uma citação que diz: “Se um homem conseguir escrever um livro melhor, pregar um sermão melhor ou fazer uma ratoeira melhor do que o seu vizinho, mesmo que construa a sua casa na floresta, o mundo abrirá um caminho até à sua porta.” Isto significa que, se criares ou fizeres algo excepcionalmente bem, as pessoas procurar-te-ão e apoiarão o teu trabalho, independentemente de qualquer obstáculo ou impedimento que te rodeie.

Se a tua sorte for ser varredor de ruas, varre as ruas como Ngũgĩ wa Thiong’o escreveu romances e peças de teatro, escolhendo escrever em gikuyu para reivindicar as línguas africanas na literatura.
Varre as ruas como Fela Kuti compôs e interpretou Afrobeat, fundindo jazz, funk e highlife em algo inteiramente novo.
Varre as ruas como Chinua Achebe escreveu romances, remodelando a forma como o mundo lê as histórias africanas com Things Fall Apart.
Varre as ruas como Miriam Makeba cantou a verdade ao poder, com a sua voz a tornar-se a banda sonora da luta anti-apartheid.
Varre as ruas como Hugh Masekela tocou trompete, levando o jazz sul-africano a palcos de todo o mundo.
Varre as ruas como Kwame Nkrumah, que idealizou o Pan-Africanismo, conduzindo o Gana a tornar-se a primeira nação da África subsariana a conquistar a independência.
Varre as ruas como Ben Enwonwu pintou e esculpiu, captando a arte africana moderna na tela e no bronze.
Varre as ruas como Eliud Kipchoge correu a maratona, tornando-se a primeira pessoa a correr uma em menos de duas horas e detendo o recorde mundial com uma disciplina que muitos descrevem como quase monástica.
Varre as ruas tão bem que todas as hostes do céu e da terra tenham de parar e dizer: aqui viveu um grande varredor de ruas, que fez bem o seu trabalho.

Se não podes ser um pinheiro no topo da colina, sê um arbusto no vale, mas sê o melhor arbustozinho à beira do riacho. Sê uma moita se não podes ser uma árvore. Se não podes ser uma estrada, sê apenas um atalho. Se não podes ser o sol, sê uma estrela; não é pelo tamanho que se ganha ou se perde: sê o melhor, seja o que fores.

Excelência é trazer o teu melhor para cada sala, cada tarefa e cada oportunidade que a vida coloca diante de ti.
Repete isso o tempo suficiente e a excelência deixa de ser um acaso.
Torna-se parte de quem és.


Capítulo Três: Lembra-te do Ubuntu

A palavra africana, a palavra que guarda mais sabedoria do que a maioria dos livros de filosofia, é Ubuntu.
Eu sou porque nós somos.
Digam-na devagar. Deixem-na assentar. Porque não é apenas um slogan. Não é uma hashtag. Não é um cartaz motivacional na parede de uma sala de conferências. O Ubuntu é uma filosofia completa de existência. Diz: eu não me torno plenamente humano em isolamento.
A minha humanidade é activada, aprofundada e completada através da minha ligação a outros seres humanos. Não sou inteiro sem ti. E tu não és inteiro sem mim. Tornamo-nos reais uns aos outros.
Os suaílis lembram-nos: “Mkono mmoja haulei mwana.” Uma só mão não cria uma criança. Pensem no que esta frase diz. O acto de cuidado mais fundamental, criar uma criança, não pode ser feito por uma só pessoa. Nem por uma só mãe. Nem por um só pai. Nem por uma só família. É preciso uma comunidade. É preciso vizinhos que reparem. Anciãos que aconselhem. Amigos que apareçam no momento certo com a palavra certa. A aldeia não é uma metáfora. A aldeia é uma estratégia de sobrevivência.

E no entanto, algures pela estrada da modernidade, a muitos de nós venderam-nos uma história diferente. A história do homem que se fez por si próprio. O génio solitário. O indivíduo que não precisa de ninguém, não deve nada a ninguém e sobe apenas pelos seus próprios meios. É uma história cativante. É também, e digo-o com cuidado, uma mentira.
Porque não existe tal coisa como uma pessoa feita por si própria. Existe apenas uma pessoa que se esqueceu de contar as pessoas que a ajudaram.
Pensem na tradição Harambee no Quénia. A própria palavra, harambee, significa vamos todos puxar juntos. Não é um programa governamental. É uma prática cultural mais antiga do que qualquer governo.
Quando alguém na comunidade precisa de construir uma casa, pagar propinas, enterrar um ente querido ou começar um negócio, a comunidade reúne-se.
Cada um contribui com o que pode.
Uns trazem dinheiro.
Outros trazem trabalho.
Outros trazem comida.
Outros trazem presença.
Mas ninguém fica de fora.
Ninguém diz: esse problema não é meu.
Porque numa comunidade construída sobre o Ubuntu, o teu problema é o meu problema.
O teu sonho está ligado ao meu sonho.
A tua subida eleva-me.
Isso não é fraqueza.
Isso é génio.
Como diz outro provérbio: “Se queres ir depressa, vai sozinho. Se queres ir longe, vai acompanhado.”
E África precisa de ir longe.
Há um provérbio africano que diz: “A criança que não é abraçada pela aldeia queimá-la-á para sentir o seu calor.”
Pensem nisso…
A criança que não é abraçada pela aldeia, queimá-la-á, para sentir o seu calor.
Isso não é uma afirmação sobre destruição. É uma afirmação sobre fome. Sobre a necessidade humana mais fundamental que existe: a necessidade de ser visto.
De ser aceite. De ouvir: pertences aqui.
Importas.
Tens valor.
Quando essa necessidade não é satisfeita, quando os jovens crescem a sentir-se invisíveis, rejeitados, ou a ouvir de mil formas subtis que são menos, não se limitam a aceitar. Reagem.
Procuram atenção de formas dolorosas.
Fazem barulho porque o silêncio lhes pareceu desaparecer.
Agarram-se a coisas que os magoam porque nada que os afirmasse lhes foi colocado nas mãos primeiro.
O africano veio de uma sociedade colectivista; o europeu veio de uma sociedade individualista.

“A chuva não cai apenas sobre um telhado.” – Provérbio camaronês

Significado: ninguém vive completamente sozinho.
Aquilo que afecta uma pessoa acaba por afectar também as outras.
A alegria espalha-se.
A dor espalha-se. O sucesso espalha-se.
Os problemas espalham-se.
Este provérbio lembra-nos que estamos todos ligados.
Quando um membro da comunidade sofre, toda a comunidade fica enfraquecida.
Quando uma pessoa tem sucesso, todos beneficiam.
O Ubuntu ensina que as nossas vidas estão entrelaçadas como os fios do mesmo tecido.


“Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.” – Provérbio suaíli

Significado: a união é força. A divisão é fraqueza.
Ao longo da história, grupos poderosos tiveram frequentemente sucesso porque trabalharam em conjunto. Do mesmo modo, as comunidades falharam muitas vezes porque se deixaram dividir.
O Ubuntu lembra-nos que a nossa maior força vem da cooperação e não da competição.


“Uma comunidade é como um feixe de varas.” – Provérbio africano

Significado: uma só vara parte-se facilmente.
Um feixe de varas é muito mais difícil de partir.
Os indivíduos podem ser vulneráveis sozinhos, mas juntos tornam-se resilientes.
O Ubuntu ensina-nos que nos protegemos uns aos outros através da solidariedade.


“Uma só árvore não faz uma floresta.” – Provérbio africano

Significado: por mais talentosa, inteligente ou trabalhadora que uma pessoa seja, não consegue fazer tudo sozinha.
Toda a grande conquista depende das contribuições de muitas pessoas.
O Ubuntu ensina humildade.
Lembra-nos que precisamos uns dos outros.


“Quando as teias de aranha se unem, conseguem deter um leão.” – Provérbio etíope

Significado: individualmente, uma teia de aranha é frágil. Um leão atravessá-la-ia sem esforço. Mas quando milhares de teias são tecidas em conjunto, tornam-se surpreendentemente fortes.
A lição é que mesmo pessoas que parecem fracas individualmente podem tornar-se poderosas quando se unem em torno de um propósito comum.


“Uma casa construída por muitas mãos nunca cairá.” – Provérbio africano

Significado: o que é construído colectivamente tende a ser mais forte do que o que é construído sozinho.
Muitas mãos trazem competências, perspectivas e forças diferentes.
A comunidade cria estabilidade.
O Ubuntu ensina que as conquistas duradouras raramente são conquistas individuais.


A mensagem central do Ubuntu

Tu és importante, mas não és separado.

O teu sucesso está ligado ao sucesso dos outros.

A tua humanidade está ligada à humanidade dos outros.

A tua história faz parte de uma história maior.

E a pessoa mais forte não é aquela que se ergue acima de todos os outros, mas aquela que compreende que “eu sou porque nós somos.”

A Grande Lição dos Provérbios do Ubuntu

  • Estamos ligados (A chuva não cai apenas sobre um telhado.)
  • Tornamo-nos nós próprios através dos outros (Uma pessoa é pessoa através das outras pessoas.)
  • A união cria poder (Umoja ni nguvu.)
  • A comunidade protege-nos (Um feixe de varas não se parte facilmente.)
  • Ninguém tem sucesso sozinho (Uma só árvore não faz uma floresta.)
  • O esforço colectivo multiplica a força (As teias de aranha conseguem deter um leão.)
  • O que muitas mãos constroem perdura (Uma casa construída por muitas mãos nunca cairá.)

E lembrem-se: “Uma árvore solitária não faz uma floresta.”
Uma única árvore num campo aberto é bela. Mas é também vulnerável.
O vento que a floresta mal nota pode arrancar completamente a árvore solitária.
A floresta sobrevive não porque as suas árvores sejam individualmente mais poderosas, mas porque as suas raízes se entrelaçam debaixo da terra, fortalecendo-se invisivelmente umas às outras, partilhando água e nutrientes, segurando a terra contra a tempestade.
É isso que a comunidade faz.
É isso que o Ubuntu faz.
As raízes entrelaçam-se onde ninguém vê, e quando a tempestade chega, mantemo-nos uns aos outros no lugar.
Precisamos uns dos outros. Curamo-nos uns aos outros. Construímo-nos uns aos outros.
O Ubuntu significa que a tua vitória é a minha vitória.
Quando uma aluna desta escola se torna médica e regressa para servir esta comunidade, essa não é apenas a vitória dela.
É a vitória de cada professor que ficou até tarde. De cada pai e mãe que se sacrificou. De cada colega que a encorajou. De cada ancião que rezou. O seu sucesso é o fruto de uma árvore que muitas mãos plantaram.
A estrada ensinou-me que ninguém lá chega sozinho.
Um estranho torna-se amigo.
Uma aldeia torna-se sala de aula.
Uma mota avariada torna-se um convite à graça.
Uma passagem de fronteira torna-se um lembrete de que as linhas entre nós foram traçadas por outra pessoa, e de que, por baixo dessas linhas, somos um só povo, a curar as mesmas feridas, a sonhar os mesmos sonhos, a construir em direcção à mesma alvorada.
Porque não estás apenas a construir uma vida. Estás a construir uma ponte.
Uma ponte entre o sítio de onde vieste e o sítio para onde vais.
Uma ponte entre a África do passado e a África do futuro.
Uma ponte entre o ancião que carregou o conhecimento e a criança que precisa de o receber. Uma ponte entre o teu sucesso e a possibilidade de outra pessoa.
Constrói bem essa ponte. Constrói-a forte. Constrói-a larga o suficiente para que outros possam atravessar.
E o Ubuntu significa que a tua dor não é só tua.
Quando o teu irmão está a lutar, quando a tua irmã se está a afogar em silêncio, quando o jovem na esquina da rua desistiu de si próprio, isso não é um problema privado. É uma ferida da comunidade.
E as feridas da comunidade são curadas pelo cuidado da comunidade.
Na tradição acholi do norte do Uganda, existe uma prática chamada gomo tong, o dobrar da lança.
Quando o conflito dilacerava uma comunidade, quando a violência tinha criado feridas entre famílias e clãs que pareciam impossíveis de curar, a comunidade reunia-se. Não para atribuir culpas.
Não para punir.
Mas para restaurar.
Para dobrar a lança, a arma da violência, numa nova forma. Para transformar a destruição em reconciliação.
Porque o Ubuntu diz: não posso estar plenamente bem enquanto tu estás quebrado. A tua cura faz parte da minha inteireza.
É por isso que a comunidade importa.
É por isso que a mentoria importa.
É por isso que a compaixão importa.
Pensem nos mentores que moldaram os maiores líderes deste continente.
Nelson Mandela e Walter Sisulu: Sisulu, que reconheceu algo extraordinário no jovem Mandela antes de o próprio Mandela o reconhecer em si, que o orientou, o desafiou e caminhou ao seu lado ao longo de décadas de luta.
Patrice Lumumba e a comunidade de pensadores pan-africanos que afiaram mutuamente a sua visão.
A jovem Wangari Maathai e os professores que se recusaram a desistir dela, que a empurraram mais longe do que ela pensava ser capaz de ir.
Nenhum gigante está sozinho. Todo o gigante tem alguém, ou muitos alguéns, que acreditaram nele antes de o mundo acreditar.
Por isso, sê essa pessoa para alguém.
Sê o Walter Sisulu na história de alguém.
Sê a avó a cujos pés se senta um futuro líder. Sê o professor que diz: vejo em ti algo que ainda não consegues ver em ti próprio.
Como dizem os anciãos: “A criança que é carregada às costas vê mais do que a que caminha sozinha.”
A criança às costas vê mais longe, não porque seja mais alta, mas porque alguém escolheu carregá-la.
Alguém escolheu elevá-la.
Alguém disse: ainda não chegaste ao ponto em que consegues atravessar este terreno sozinha, por isso deixa-me carregar-te até conseguires.
Deixa-me emprestar-te a minha altura.
Deixa-me partilhar a minha vista.
Isso é mentoria.
Isso é comunidade.
Isso é o Ubuntu em acção.
Portanto, libertar a mente significa compreender tudo isto.
Significa olhar para um mapa de África não através dos olhos de 1884, mas através dos olhos de milhares de anos de civilização africana.

Kwame Nkrumah disse: “Não sou africano porque nasci em África, mas porque África nasceu em mim.” Julius Nyerere disse: “O desenvolvimento de África exige a unidade de África.” E os antigos egípcios, os vossos antepassados de Kemet, construíram toda a sua civilização em torno de um conceito chamado Ma’at.
Verdade.
Justiça.
Equilíbrio.
Harmonia.
Não para uma pessoa.
Não para uma tribo. Para todos.
Essa é a África que estamos a reivindicar.


Lembremo-nos de Quem Éramos

Um dos maiores erros cometidos sobre África foi a crença de que o continente precisava de ser dividido em Estados-nação artificiais.
Essas fronteiras não foram criadas por africanos.
Foram traçadas por estrangeiros no final do século XIX, muitas vezes com pouca consideração pelas pessoas que já lá viviam.
Antes de 1884, não havia linhas rectas atravessando África.
Não havia fronteiras artificiais cortando aldeias, famílias e culturas.
Havia reinos, rotas comerciais, migrações e pessoas que tinham vivido juntas, construído juntas e amado umas às outras por todo este continente durante milhares de anos.
Depois catorze nações europeias sentaram-se numa sala em Berlim, sem um único africano na sala, nem um, e dividiram um continente inteiro entre si.
Quarenta países desenhados em poucos meses.
Linhas que cortaram os massai, os ewe, os bakongo, os somalis, os tuaregues, os himba, dividindo famílias, culturas e identidades com a pena de um cartógrafo.
E depois a parte mais ardilosa: fizeram-nos lutar uns contra os outros por causa das fronteiras que eles traçaram. Porque uma África dividida não pode desafiar os poderes que a dividiram.
Cada vez que uma nação africana vai para a guerra com o vizinho por causa de uma disputa de fronteira, é uma pena estrangeira que ainda faz correr sangue.
Cada vez que dizemos sou queniano, não tanzaniano, como se essas fronteiras nos definissem, estamos a recitar linhas que nunca foram nossas.
Fomos sempre um só povo.
Simplesmente convenceram-nos de que éramos muitos.
O objectivo era simples: dividir e controlar.
No entanto, a forma tradicional africana era muito diferente.
Os africanos floresceram naquilo a que poderíamos chamar Estados e impérios territoriais, grandes comunidades políticas onde muitos grupos étnicos, línguas, culturas e religiões viviam lado a lado. As pessoas comerciavam juntas, aprendiam umas com as outras, casavam entre comunidades e construíram civilizações que duraram séculos.
A nossa história nunca foi a história do isolamento. Foi a história da ligação.
A inter-relação de família, clã e aldeia.
Não existia o indivíduo africano como tal, como hoje, em que se pode dizer: sou um indivíduo e faço a minha vida.
Esse tipo de indivíduo não se encontrava.
A sociedade africana era feita de tal maneira que não se encontravam pessoas a viver sozinhas.
Todas as pessoas estavam ligadas à família.
Por exemplo, se uma mulher ficava viúva, regressava à sua própria família ou passava para a família do marido.
Todos estavam, de alguma forma, ligados a alguém na estrutura da árvore genealógica.
Por isso, a maior parte da sociedade africana assentava numa base comunitária.

Cada pessoa estava ligada à sua família imediata, depois ao clã, depois à aldeia, depois ao Estado.

Assim, cada indivíduo tinha uma combinação de famílias a que estava ligado.

É por isso que não havia muitos registos históricos de casos disciplinares com crianças, porque todos eram responsáveis perante algum membro da hierarquia familiar.

Nessas sociedades não havia palavra para prisão, porque ninguém nunca tinha ido para uma.
Não havia palavra para orfanato, porque ninguém nunca tinha expulsado crianças.

Não havia palavra para lar de idosos, porque ninguém nunca tinha posto os avós na rua.

A estrutura familiar assentava nestes valores: não havia palavra para prostituição porque a ideia era impensável. Quando se olha para a estrutura da família, quando a rapariga não era casada a uma certa idade, duas famílias reuniam-se para ver o que se podia fazer.
E encontravam um homem adequado para ela, se ela própria não o conseguisse encontrar.

Isto foi antes da invenção do amor romântico no casamento.

Quando adoptámos a ideia ocidental de amor romântico, foi aí que os problemas começaram, porque o casamento africano assentava no respeito e na união de famílias, e por vezes na união de aldeias… E foi com este tipo de estrutura familiar e de continuidade que se construiu a base da grande civilização da África antiga.

Quando os africanos começaram a imitar o sistema familiar ocidental, isso destruiu a centralidade da família africana e a força da cultura, das tradições e dos valores africanos, e levou à queda de poderosos impérios e civilizações.

Casamentos dinásticos. Antigamente, quando os nossos antepassados encontravam parceiros, fazia-o segundo considerações bastante pragmáticas.

Os casais eram formados não pelos próprios indivíduos, mas pela sociedade em geral, pelas famílias, pelos anciãos e pelo tribunal da aldeia.
Estes eram os casamentos dinásticos.

O casamento servia como instrumento para preservar, fortalecer e estabilizar uma linhagem familiar; era também usado para reforçar alianças, proteger a continuidade da linhagem, saldar dívidas antigas e manter a harmonia social.

Os anciãos agiam quase como “diplomatas da família”, e as decisões de casamento raramente eram deixadas apenas a dois jovens: eram tratadas como decisões que afectavam toda a linhagem.

Os casais uniam-se por razões que nada tinham a ver com compatibilidade emocional.

Aqui estava muita lágrima, havia tristeza, havia solidão, mas isso parecia não importar, porque as relações não eram individualistas e serviam um objectivo maior.

  1. Alianças de clã para clã (não apenas de reino para reino). Casar com alguém de um clã selava a aliança ao nível do agregado familiar.
  2. Casamentos entre aldeias para construir redes de comércio e de segurança. Uma família numa aldeia agrícola podia procurar um cônjuge numa aldeia perto de um rio, de uma floresta ou de uma rota comercial, criando laços de afinidade que davam a ambas as famílias acesso a recursos (peixe, sal, terras de pastagem) e passagem segura em viagem.
  3. Casamento levirático (herança da viúva), como no exemplo luo. Quando um marido morria, a viúva podia casar com um irmão ou parente masculino próximo do falecido. Isto não tinha que ver com romance: mantinha a mulher e os filhos dentro da linhagem familiar, garantia que as crianças continuavam a ser criadas e sustentadas pela mesma linha familiar, e impedia que a riqueza, a terra ou o nome da família passassem para estranhos.
  4. Casamento sororático. Se uma esposa morria ou era infértil, a sua família podia oferecer uma irmã para casar com o marido, de novo para preservar a aliança entre as duas famílias em vez de a dissolver.
  5. O casamento como liquidação de dívida ou reciprocidade. Em algumas comunidades, o casamento servia para saldar uma dívida de gratidão entre famílias. Por exemplo, se uma família tivesse ajudado outra durante uma fome ou um conflito, um casamento anos mais tarde podia “pagar” formalmente esse vínculo e ligar as famílias para sempre.
  6. Emparelhamento por classe etária e iniciação. Em sociedades com sistemas de classes etárias (como entre os massai ou os kikuyu), as pessoas que passavam juntas pela iniciação casavam muitas vezes dentro de redes ligadas a essa mesma classe etária, reforçando a lealdade entre pares que mais tarde liderariam a comunidade em conjunto.

Explicação sobre os casamentos românticos. Houve uma mudança marcante depois da colonização de África e da subsequente adopção dos costumes ocidentais no modo de vida africano. Foi uma revolução do sentimento que hoje conhecemos como romantismo. E um dos princípios centrais do romantismo é que cada indivíduo deve ser deixado a decidir sozinho quem é o seu parceiro, pelos movimentos do seu próprio coração. Deve ser deixado a decidir por si. É uma ideia bela, uma ideia muito libertadora, que devia fazer muito sentido. E vivemos nesta era romântica há cerca de um século. Digamo-lo com franqueza: tem sido um desastre. Não somos mais felizes agora, numa cultura romântica, do que éramos numa cultura dinástica, em que os casamentos se faziam por razões dinásticas. Porquê? Porque falhámos, colectivamente, em concentrar-nos com intenção suficiente nas dificuldades que os casais enfrentam quando se escolhem uns aos outros segundo os movimentos do coração. O amor é descrito como um sentimento especial, não como um conjunto de ideias, não como um sentido de princípios racionalmente observáveis, mas como um sentimento. Deves guiar-te pelo teu sentimento. Os casais guiam-se pela emoção e não pela razão. A razão é o inimigo, na visão romântica, das relações verdadeiramente felizes. Pergunto-vos, meus queridos irmãos e irmãs: será realmente antirromântico se definirmos o romantismo como a busca de uma relação que funcione? É antirromântico falar de dinheiro? É antirromântico pensar longa e profundamente nos padrões de desenvolvimento psicológico da infância? É antirromântico gastar muito tempo a pensar nas famílias, nos amigos e na compatibilidade a esse nível?

Viver numa cultura romântica significa formar uma relação por instinto, acreditar que toda a gente tem uma alma gémea, que a reconhecerás por um sentimento especial e lisonjeiro. Que não deves ser chamado a prestar contas desse sentimento. Deves simplesmente lançar-te, fugir juntos ou ir viver juntos e começar a ter filhos, se é isso que se apodera de ti.

A satisfação de uma pessoa com a vida é determinada, em até cerca de 70%, pela qualidade das suas relações pessoais. Um extraterrestre que visitasse a Terra e ouvisse esta estatística pensaria: claramente, dado o enorme papel do amor, os terráqueos devem gastar 70% do seu dinheiro e 70% do seu tempo de educação a perceber como diabo funciona isto do amor. Mas, em vez disso, deixam-no ao acaso, porque vivemos numa cultura romântica.

Causa e efeito do Romantismo

  1. O sentimento individual substitui a decisão colectiva → enfraquece o hábito de subordinar a preferência pessoal aos objectivos do grupo, de que o Pan-Africanismo depende.
  2. O casamento deixa de servir para construir alianças → os laços entre clãs, entre aldeias e de comércio e segurança que o casamento criava deixam de se formar.
  3. O romantismo foi importado juntamente com a colonização → mantê-lo significa manter uma importação da era colonial em vez de reivindicar os sistemas indígenas.
  4. Os anciãos são deslocados do seu papel de “diplomatas da família” → enfraquece a instituição que transmitia a memória colectiva e a coesão entre grupos ao longo das gerações.
  5. Instabilidade ao nível da família, causada por uniões românticas infelizes → repercute-se para fora e enfraquece a unidade social básica de que qualquer projecto político mais vasto precisa.
  6. Casamento sustentado apenas pelo sentimento, sem andaime externo → o sentimento esmorece, o andaime nunca existiu, e os divórcios aumentam.
  7. Parentalidade individualizada em vez de apoiada pela família alargada → quando o laço romântico se rompe, nenhuma rede de segurança da família alargada ampara a criança, o que produz a parentalidade solitária.
  8. Lares fracturados e orientação mais fraca dos anciãos → pressão económica e transmissão de valores entre gerações menos consistente para os jovens.
  9. O sentimento como única justificação para entrar numa relação → o sentimento torna-se também a única justificação para sair dela ou quebrar as suas regras, pois a responsabilização perante a razão, a família e a comunidade foi rejeitada desde o início.

Pensem no que perdemos.
Pensem na jovem que enviúva e não tem para onde ir, porque ninguém está por trás dela. Pensem na criança que vê o pai sair de casa e não encontra tio, avó ou ancião que a ampare. Pensem no marido e na mulher que se encontram nas ruínas de um casamento construído sobre um sentimento que se desvaneceu, sem ninguém a quem recorrer e ninguém para chamar. Não foi assim que os nossos antepassados viveram. Nunca fomos feitos para carregar estas coisas sozinhos.
No modo antigo, ninguém estava sozinho. O casamento nunca foi uma aposta privada entre duas pessoas. Era uma ponte entre dois clãs. Levava segurança de aldeia em aldeia, comércio através dos rios e paz entre famílias que de outro modo se teriam tornado estranhas. Os nossos anciãos sentavam-se como diplomatas da família, guardando a nossa memória, guiando os jovens e garantindo que nenhuma união era deixada a sobreviver apenas do sentimento.
Então chegou uma ideia nova, e é uma ideia bela: segue o teu coração e não respondas perante ninguém. Acolhemo-la, e temos pago por ela desde então.
Quando o sentimento substituiu a voz da comunidade, esquecemo-nos de como pôr o grupo à frente de nós próprios. O hábito de pôr de lado a preferência pessoal em favor de algo maior é precisamente o hábito de que qualquer povo unido depende. O casamento deixou de construir alianças, e os laços entre clãs e aldeias que antes nos davam segurança, comércio e pertença foram lentamente deixando de se formar. Os anciãos foram afastados, e com eles foram-se a memória e a sabedoria que mantinham as gerações unidas. Ficámos com um costume que nos veio de fora e, com isso, deixámos os nossos próprios sistemas por reclamar.
Vejam o que se seguiu dentro das nossas casas. Uniões infelizes, feitas sem ninguém para as orientar, abalaram a família, e a família é a menor unidade sobre a qual tudo o que é maior se constrói. Um casamento sustentado apenas pelo sentimento não tem nada que o segure quando o sentimento esmorece. Não havia andaime, porque fomos nós que o desmontámos. Assim, os casamentos romperam-se e os divórcios aumentaram. Quando se romperam, as crianças não tinham família alargada que as amparasse, e a parentalidade solitária aumentou. Os lares fracturaram-se, a orientação dos anciãos enfraqueceu, o dinheiro tornou-se mais escasso, e os nossos jovens ficaram a descobrir os seus valores sem nós.
E a parte mais cruel é esta: o mesmo sentimento que justificou o começo justifica agora o fim. Se o sentimento, por si só, é razão suficiente para entrar numa relação, é razão suficiente para sair dela e quebrar todas as promessas que nela se fizeram, porque rejeitámos desde o início a ideia de que alguém, fosse a família, a comunidade ou a própria razão, nos pudesse pedir contas.
Não vos peço que deixem de amar. O amor nunca foi o inimigo. Pergunto se é antirromântico querer um amor que dure. É antirromântico falar de dinheiro, de carácter, de família, de saber se duas pessoas conseguem construir um lar que sobreviva às estações difíceis? É antirromântico convidar aqueles que nos amam para a decisão mais importante da nossa vida? Um amor construído de olhos abertos e com famílias abertas não é um amor menor. Pode ser o maior amor de todos.
Por isso deixo-vos um apelo à acção.
Se ainda não és casado, não caminhes sozinho. Traz os teus pais e anciãos para a conversa. Escolhe um parceiro pelo carácter, pela compatibilidade e por um propósito partilhado, e não apenas por um sentimento que mudará com as estações.
Se és casado, constrói o andaime. Convida as tuas famílias a voltar. Deixa os teus anciãos falar. Dá aos teus filhos os avós, tias e tios que sempre estiveram destinados a ter.
Se és um ancião, não te afastes. Os nossos filhos esperam pela tua sabedoria. Retoma o teu lugar como diplomata da família e guia-nos com suavidade e amor.
E se és um jovem ou uma jovem, o futuro é teu. Podes escolher reconstruir o que se perdeu. Toma o melhor da sabedoria dos nossos antepassados e o melhor do mundo em que vives, e faz casamentos fortes o suficiente para sustentar uma família, uma aldeia e um povo.
Não podemos voltar atrás, mas podemos avançar com memória. Reconstruamos a família, restauremos os anciãos e tragamos a comunidade de volta para dentro de casa.
Lembremo-nos de quem fomos, para que possamos tornar-nos naquilo que sempre estivemos destinados a ser.

Consideremos as grandes civilizações africanas que se ergueram e floresceram muito antes de existirem fronteiras coloniais, graças à forte estrutura da família africana.

Norte e Nordeste de África

  • Antigo Egipto (Kemet), c. 3100 a.C. – 30 a.C.
    – Uma das civilizações mais antigas do mundo, famosa pelas suas pirâmides, matemática, medicina, engenharia e escrita.
  • Reino de Kush (Núbia), c. 1070 a.C. – 350 d.C.
    – Situado no actual Sudão. Os governantes kushitas conquistaram o Egipto e estabeleceram a 25.ª Dinastia egípcia. Construíram também mais pirâmides do que o próprio Egipto.
  • Civilização Cartaginesa, c. 814 a.C. – 146 a.C.
    – Com base na actual Tunísia, Cartago tornou-se uma das maiores potências comerciais e navais do mundo antigo.
  • Império de Axum, c. 100 d.C. – 940 d.C.
    – Centrado na actual Etiópia e Eritreia. Axum foi um dos reinos mais poderosos da sua época e ligou África a redes comerciais que se estendiam à Arábia, à Índia e mais além.

África Ocidental

  • Império do Gana (Wagadou), c. 300 d.C. – 1200 d.C.
    – Um rico império comercial que controlava importantes rotas do ouro e do sal na África Ocidental.
  • Império do Mali, c. 1230 d.C. – 1600 d.C.
    – Pátria do lendário Mansa Musa. Durante a sua idade de ouro, Tombuctu tornou-se um dos principais centros mundiais de saber, ensino e comércio.
  • Império Songai, c. 1464 d.C. – 1591 d.C.
    – Um dos maiores impérios da história africana, célebre pela sua força militar, administração e instituições de ensino.
  • Reino (Império) do Benim, c. 1180 d.C. – 1897 d.C.
    – Famoso pelo seu governo sofisticado e pelas extraordinárias esculturas em bronze que espantaram os visitantes europeus.
  • Reino do Kongo, c. 1390 d.C. – 1914 d.C.
    – Um poderoso reino da África Central, com instituições políticas avançadas e extensas redes comerciais.

África Austral

  • Civilização do Grande Zimbabwe, c. 1100 d.C. – 1450 d.C.
    – Construtores da magnífica cidade de pedra do Grande Zimbabwe, uma das maiores realizações arquitectónicas de África.
  • Império Mutapa, c. 1430 d.C. – 1760 d.C.
    – Sucessor do Grande Zimbabwe e grande potência regional que controlava o comércio e os recursos naturais em toda a África Austral.

Quando estudamos estas civilizações, surge um padrão. Os africanos não eram estranhos à diversidade. Já tínhamos dominado a arte de unir povos diferentes sob sistemas políticos comuns. Não precisámos de estranhos para nos ensinarem a viver uns com os outros.
A tragédia é que as fronteiras impostas a África incentivaram a divisão onde antes existia ligação. Incentivaram-nos a pensar em nós próprios sobretudo como cidadãos de pequenos Estados, em vez de membros de uma família africana mais vasta.
Mas o Ubuntu lembra-nos uma verdade mais profunda:
“Uma pessoa é pessoa através das outras pessoas.”
O nosso futuro não será construído por muros. Será construído por pontes.
Os nossos antepassados deixaram-nos uma lição poderosa. O Egipto durou três mil anos. Kush resistiu mais de mil anos. O Gana, o Mali, o Songai, o Benim, o Kongo, Axum, o Grande Zimbabwe e muitos outros ergueram-se e floresceram porque as pessoas aprenderam a viver, a comerciar, a construir e a sonhar juntas.
O desafio que se coloca à nossa geração não é inventar a unidade. É lembrá-la.
Porque um rio que esquece a sua nascente seca.
E a nascente de África nunca foi a divisão.
Foi o Ubuntu. Foi a comunidade. Foi o destino partilhado.
Quando nos lembrarmos desta verdade, faremos mais do que honrar o nosso passado.
Começaremos a construir o nosso futuro.


África não está à espera de um salvador que desça de outro lugar com respostas forjadas noutro lugar para problemas que nunca viveu.
África está à tua espera. A jovem nesta sala que decide hoje que a sua comunidade merece melhores cuidados de saúde, e se torna a médica que os presta.
O jovem que decide que os seus filhos conhecerão a sua história, e se torna o professor, o escritor, o contador de histórias que garante que a conhecem.
O empreendedor, o engenheiro, o artista, o activista, o agricultor, o programador, o curandeiro, todos vós, escolhendo hoje ser plenamente, excelentemente, sem pedir desculpa, vós próprios.
Como diz o provérbio: “O ritmo do tambor muda, mas a dança continua.”
O ritmo muda. O mundo muda. A tecnologia muda. As fronteiras deslocam-se.
As gerações passam. Mas a dança, a antiga e insubstituível dança de um povo que sabe quem é, que ama de onde vem e que se recusa a parar de construir, essa dança continua.
Sobreviveu à escravatura.
Sobreviveu ao colonialismo.
Sobreviveu a todas as tentativas de nos fazer esquecer. E continuará, através de vós, por causa de vós, enquanto escolherem continuar a dançar.
Por isso continuem a dançar. Continuem a construir. Continuem a tornar-vos.


Muito antes de alguém escrever as nossas leis, os nossos anciãos ensinavam-nos através de histórias. Sabiam que uma lição contada à volta de uma fogueira fica com uma criança muito mais tempo do que uma lição gritada do outro lado de uma sala. Uma das lições mais antigas e sábias é sobre um banquete, duas salas e uma colher demasiado comprida para alimentar a própria pessoa.
É uma pequena história com uma verdade muito grande. Fala do Ubuntu, a crença de que “eu sou porque nós somos”, e faz-nos uma pergunta que não podemos evitar: quando estamos rodeados de abundância, passamos fome sozinhos ou banqueteamo-nos juntos?
Ao lê-la, pergunta-te em que sala estás sentado.
Um ancião foi levado por um guia a ver duas salas. Na primeira sala, um grupo de pessoas estava sentado à volta de um banquete magnífico: montanhas de comida, rica e perfumada. Mas cada pessoa tinha recebido uma colher com um cabo tão comprido que, por mais que se torcesse e esticasse, não conseguia levar a comida à própria boca. E assim ficavam sentadas, famintas, frustradas, rodeadas de abundância, cada uma a emagrecer na presença da fartura. A sala estava cheia de barulho. Discussões. Acusações. Queixas. Ninguém comia.
Na segunda sala, o mesmo banquete. As mesmas colheres impossivelmente compridas. Mas algo era diferente. Aqui, a sala era calorosa. O riso corria por ela como uma brisa. E cada pessoa estava saciada, porque cada pessoa usava a sua colher comprida para alimentar a pessoa sentada à sua frente. E essa pessoa alimentava-a em troca.
O ancião virou-se para o guia e perguntou: “Qual é a diferença entre estas duas salas?”
O guia disse: “Na primeira sala, esqueceram-se do Ubuntu. Na segunda sala, lembraram-se dele e praticaram-no.”
Isto não é apenas uma história sobre comida. É uma história sobre cada recurso, cada talento, cada dom que te foi dado. A tua colher é comprida por uma razão. Foi concebida para chegar a outra pessoa. Quando compreenderes isso, quando deixares de tentar alimentar apenas a ti próprio, todos comem.
Não podes alimentar-te com uma colher de cabo comprido. Mas podes sempre alimentar outra pessoa. E ela pode alimentar-te. É a única maneira de o banquete funcionar.
Quando as comunidades se unem no fio da solidariedade e da cooperação mútua, a força do continente multiplica-se muitas vezes. É através desta determinação colectiva que o nosso povo alcançará alturas de progresso sempre novas.


“Uma onça de prática vale mais do que mil palavras.”
Todos esperam pela condição perfeita para começar; não percebem que começar é a condição perfeita.

Ecoa nas tradições de sabedoria africanas que favorecem a acção em detrimento da fala.
África não precisa de mais uma geração que só fale de mudança.
Precisa de uma geração que se torne a mudança.
Aprender a tua história é importante.
Amar-te a ti próprio é importante.
Acreditar no Ubuntu é importante.
Mas estas ideias só importam se moldarem a forma como vives.
O conhecimento sem acção não muda nada.
Como diriam muitos anciãos africanos, uma pessoa não é julgada pelo que promete fazer, mas pelo que realmente faz.
Para de falar da vida que queres.
Começa a construí-la.
Antes de partir, quero deixar-vos três perguntas.
E não quero que me respondam a mim.
Quero que respondam a vós próprios, com honestidade, no espaço silencioso dentro de vós onde ninguém está a ver e ninguém está a representar.

Primeira pergunta.
Se toda a gente nesta sala copiasse hoje os teus hábitos diários, África como um todo evoluiria ou colapsaria?
Pensa nisso. Não como uma questão de julgamento. Como uma questão de responsabilidade. Porque não somos indivíduos isolados a fazer escolhas isoladas.
Somos uma comunidade. E as comunidades são moldadas pelos hábitos diários acumulados das pessoas que nelas vivem. A tua manhã. A tua disciplina.
A tua relação com o telemóvel. A tua relação com os livros.
A tua relação com a tua palavra: cumpres-la? A tua relação com o teu tempo: honras-o? Se a sala inteira fizesse o que tu fazes todos os dias, onde acabaríamos?


Segunda pergunta.
Se uma versão de ti de há cinco anos entrasse agora por aqui, ficaria impressionada ou deprimida?
Esse tu mais novo olharia para onde estás, para aquilo em que te tornaste, para a forma como gastas o teu tempo, para o que estás a construir, e sentiria orgulho? Ou sentiria uma desilusão silenciosa e pesada?
Não porque tenhas falhado. Mas porque te acomodaste. Porque jogaste pequeno. Porque deixaste o sonho encolher para caber no medo.
Deves a essa versão mais nova de ti uma resposta honesta.
E deves à versão futura de ti uma resposta melhor.


Terceira pergunta.
E esta, esta é a mais pesada das três.
Quero que imagines o teu obituário.
Não o que será escrito. O que deveria ser escrito, se vivesses cada dia, daqui até ao teu último suspiro, na plenitude absoluta daquilo que és capaz de ser.
Escreve-o agora, na tua mente.
As vidas tocadas. A organização construída. O jovem em Kigoma que encontrou o seu rumo por causa de algo que escolheste financiar. A mulher em Mtwara que finalmente contou a sua história porque criaste o espaço para isso. A comunidade que não descambou na violência porque alguém, tu, decidiu que valia a pena investir na paz antes de o fogo começar.
Agora, pousa esse obituário.
E pega no que está a ser escrito neste momento.
O que está a ser escrito pelas tuas escolhas diárias reais. As tuas prioridades reais. As reuniões que aceitas e as que evitas. Os riscos que abraças e os que adias para o próximo trimestre, o próximo ano, a próxima década.
São o mesmo obituário?
Ou há um intervalo?
Porque esse intervalo, esse espaço entre quem estás a ser hoje e quem és plenamente capaz de te tornares, tem um nome. Chama-se vida não vivida.
E a vida não vivida não desaparece em silêncio. Acumula-se. Torna-se arrependimento. Torna-se aquilo que não consegues nomear mas sentes sempre que estás sozinho e honesto contigo próprio às duas da manhã.
Não estou aqui hoje para acrescentar ao teu arrependimento.
Estou aqui para te dar a oportunidade de fechar o intervalo.


Percorri de mota o pó e a chuva deste continente.
Sentei-me com jovens que não tinham nada, nem emprego, nem rumo, nem ninguém que acreditasse neles, e vi os seus olhos mudarem quando alguém finalmente olhou para eles e disse: a tua história importa.
Sentei-me com mulheres que tinham sido silenciadas durante tanto tempo que se tinham esquecido de como soava a sua própria voz, e vi-as reencontrá-la, palavra a palavra, num círculo de pessoas que se recusaram a desviar o olhar.
Vi o que acontece quando um ser humano recebe permissão para dizer a verdade sobre quem é e por onde andou.
Erguem-se mais altos.
Caminham de outra maneira.
Começam a acreditar que o que vem a seguir pode ser diferente do que veio antes. É isso que faz a Série My Younger Self. Não numa sala de conferências. Não num relatório. Não num diapositivo de PowerPoint.
Na estrada. Na comunidade. Cara a cara. História a história. Vida a vida.
Por isso eis o que sei.
África não carece de recursos. África não carece de inteligência. África não carece de coragem.
O que por vezes falta a África são pessoas que se recusem a deixar que o intervalo entre o seu obituário possível e o seu obituário real se alargue ainda mais.
Sê essa pessoa. Escolhe o obituário que vale a pena escrever.

Encerramento

A história de África não começou com a escravatura.
A história de África não começou com o colonialismo.
A história de África não começou com fronteiras traçadas por estranhos.
A nossa história começou com construtores, pensadores, exploradores, estudiosos, inventores, reis, rainhas, agricultores, comerciantes e sonhadores.
E agora o próximo capítulo espera para ser escrito. Não por estranhos. Não por governos. Não por livros de história. Por ti.
Por isso lembra-te do teu valor. Persegue a excelência. Vive o Ubuntu. E depois, com coragem, dá o primeiro passo.
Porque o segredo para avançar é começar. E o mundo ainda espera que África se lembre de quão grande realmente é.
Acredita profundamente no teu valor. Persegue a excelência sem pedir desculpa. Lembra-te do Ubuntu, porque tu és porque nós somos, e nós somos porque tu és.


O Encerramento Final

As 9 Doutrinas do Ubuntu
Nove Práticas Diárias para te Construíres a Ti e Construíres África

Doutrina Ubuntu 1: Conhece-te Antes que o Mundo te Defina

Compromisso Diário
Vou aprender intencionalmente a minha história, cultura, língua, tradições e ascendência, para que a minha identidade seja construída sobre a verdade e não sobre estereótipos ou desinformação.

Prática

  • Estuda a história africana todas as semanas.
  • Aprende a tua língua materna.
  • Celebra a tua identidade africana.
  • Rejeita toda a mentira que diminua o teu valor.
  • Ensina aos mais novos de onde vêm.

Pergunta
“Estou a viver segundo a minha própria história ou a de outra pessoa?”


Doutrina Ubuntu 2: Protege a Tua Mente como o Teu Maior Tesouro

Compromisso Diário
Vou guardar cuidadosamente o que deixo entrar na minha mente, porque todo o pensamento acaba por se tornar hábito, e todo o hábito se torna o meu futuro.

Prática

  • Lê mais do que deslizas no ecrã.
  • Limita as redes sociais desnecessárias.
  • Rodeia-te de pensadores positivos.
  • Pensa antes de aceitar opiniões populares.
  • Alimenta a tua mente com sabedoria todos os dias.

Pergunta
“Isto está a fortalecer a minha mente ou a enfraquecê-la?”


Doutrina Ubuntu 3: Domina o Teu Tempo Antes que o Tempo te Domine

Compromisso Diário
Vou tratar cada hora como um investimento e não como algo a desperdiçar.

Prática

  • Começa cada dia com um propósito.
  • Substitui a distracção pela aprendizagem.
  • Termina o trabalho importante antes do entretenimento.
  • Trata o hoje como a final do campeonato.
  • Desenvolve competências todos os dias.

Pergunta
“Investi o dia de hoje ou apenas o consumi?”


Doutrina Ubuntu 4: Persegue a Excelência em Tudo o que Fazes

Compromisso Diário
Nunca me vou contentar com o “suficientemente bom” quando sou capaz de me tornar melhor.

Prática

  • Melhora uma pequena coisa todos os dias.
  • Aceita críticas honestas.
  • Repete até o trabalho se tornar excelente.
  • Aprende com os erros em vez de os temer.
  • Termina cada tarefa com orgulho.

Pergunta
“Dei hoje o meu melhor?”


Doutrina Ubuntu 5: Constrói-te a Ti Antes de Tentares Construir o Mundo

Compromisso Diário
Vou fortalecer o meu carácter antes de perseguir o sucesso.

Prática

  • Desenvolve disciplina.
  • Cumpre as tuas promessas.
  • Constrói hábitos saudáveis.
  • Assume a responsabilidade pelas tuas escolhas.
  • Torna-te alguém em quem as pessoas possam confiar.

Pergunta
“Estou a tornar-me a pessoa de que o meu futuro precisa?”


Doutrina Ubuntu 6: Transforma o Conhecimento em Serviço

Compromisso Diário
Tudo o que aprendo deve melhorar a vida de outra pessoa.

Prática

  • Partilha o teu conhecimento.
  • Orienta os mais novos.
  • Resolve problemas na tua comunidade.
  • Oferece voluntariamente as tuas competências.
  • Pergunta todos os dias: “Quem beneficia por eu existir?”

Pergunta
“Quem está melhor hoje por minha causa?”


Doutrina Ubuntu 7: Escolhe a Comunidade em Vez do Individualismo

Compromisso Diário
Vou construir pessoas em vez de competir contra elas.

Prática

  • Encoraja os outros.
  • Celebra o sucesso dos outros.
  • Pede ajuda quando precisares.
  • Oferece ajuda sem que ta peçam.
  • Constrói amizades fortes baseadas na honestidade.

Pergunta
“Estou a tornar a minha comunidade mais forte?”


Doutrina Ubuntu 8: Torna-te uma Ponte entre Gerações

Compromisso Diário
Vou receber a sabedoria dos meus anciãos e transmiti-la aos que vierem depois de mim.

Prática

  • Ouve as pessoas mais velhas.
  • Regista as histórias da família.
  • Preserva as tradições africanas.
  • Ensina às crianças a sua história.
  • Torna-te mentor.

Pergunta
“Que sabedoria sobreviverá porque eu vivi?”


Doutrina Ubuntu 9: Deixa África Melhor do que a Encontraste

Compromisso Diário
A minha vida deve tornar-se uma contribuição, e não apenas uma história de sucesso.

Prática

  • Resolve problemas locais.
  • Constrói instituições.
  • Protege o ambiente.
  • Apoia os negócios africanos.
  • Cria oportunidades para as gerações futuras.

Vive por uma pergunta simples:
“Se todos os africanos vivessem exactamente como eu vivo hoje, África tornar-se-ia mais forte ou mais fraca?”

Se a resposta for mais fraca, muda os teus hábitos.
Se a resposta for mais forte, continua a construir.


A Afirmação do Ubuntu

  1. Vou saber quem sou antes de decidir para onde vou.
  2. Vou proteger a minha mente, porque todo o futuro começa com um pensamento.
  3. Vou perseguir a excelência em cada tarefa, por mais pequena que seja.
  4. Vou honrar o meu tempo como o meu maior recurso terreno.
  5. Vou lembrar-me de que o meu valor não pode ser dado nem retirado.
  6. Vou viver o Ubuntu, sabendo que me torno plenamente humano através dos outros.
  7. Vou usar os meus dons para servir a minha comunidade.
  8. Vou escolher a unidade em vez da divisão e a cooperação em vez do egoísmo.
  9. Vou deixar um legado que torne a próxima geração mais forte do que a minha.

Uma vez que nos encontramos no mapa da geografia humana, temos de dizer aos nossos filhos quem são. Temos de dizer aos nossos filhos qual deve ser a sua missão. E o tipo de legado que têm de deixar a todo o mundo, mas comecem por si próprios, na essencial egoísmo da sobrevivência: cuida primeiro de ti e depois encontra esse espelho e vê quem te olha de volta. E quem te olha de volta, usa a palavra NÓS: NÓS vamos mudar o mundo. E se demos ao mundo a primeira humanidade, daremos ao mundo a próxima humanidade. E quanto a estar pronto para o trabalho, estamos prontos para o fazer agora mesmo. – Dr. John Henrik Clarke.

Esta é a história segundo o Ustadh Yusuf. Qual é a tua?
Diz a tua verdade ao poder, submetendo a tua versão da história.
Paz e Amor
Ustadh Yusuf

Ncuti yanjye yo mu bwana/mu myaka yashize: Igishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe

Intego si ukugira ngo umenye ko uriho gusa; intego ni ukugera kuri cya rwego rwiza rwo kumurikirwa mu mutima, rukubyara kwiyubaha no kumenya agaciro kawe imbere muri wowe, ku buryo kumenya ko uriho bizahita biza byanze bikunze.
— Yusuf Jambu

Ntekereza ko nkwiriye gutangirana n’itangazo ryamamaza… kandi iryo tangazo ni uko nshaka ko munyoherereza uko mubona igishushanyo mbonera cy’ubuzima bwanyu kugira ngo nkishyire kuri uru rubuga (blog) bityo bose babyungukiremo kandi babyigireho. Mwisanzure munyoherereze kuri nimero yanjye ya WhatsApp iri ku murongo (link) uri hasi aha…

https://whatsapp.com/channel/0029Vb7itAK1yT24CHX3Qc30

Mushobora kuvuga, kwandika no gufata amajwi mu rurimi rwanyu kavukire.
Iyo tugarukirije inkuru zacu mu rurimi rw’amahanga nk’Icyongereza – tuba duheje kandi ducecekesheje benshi mu bakuru bacu bashobora kuba batazi kuvuga urwo rurimi rw’amahanga twashyizweho ku gahato binyuze mu bukoloni. Nanone kandi, umwuka w’ubutumwa n’isomo riri mu nkuru bishobora kutumvikana neza igihe bivuzwe mu Cyongereza cyangwa mu rundi rurimi rw’amahanga. [1]

“Abantu batakaje inkuru zabo baba batakaje ikarita ibayobora.” [1]

Afurika ifite indimi zirenga 2,000 kandi ChatGPT n’izindi porogaramu z’ubwenge buhangano (AI) zikoresha indimi 26 gusa muri zo. Niba rero zikoresha indimi 26 gusa – bite ku zindi ndimi zisigaye ku mugabane wose? Ibi bivuze ko inkuru zacu zitavugwa mu buryo bwazo bw’umwimerere. Mwisanzure muvuge inkuru yanyu mu rurimi rwanyu kavukire. [1]

“Niba utazi ibyabaye MBERE yawe, ntuzasobanukirwa ibiri kuba IRUHANDE rwawe.” Inkuru si izo kwidagadura gusa. Inkuru zitubwira abo turi bo.
Zitwigisha aho twavuye, ibyo duha agaciro, ibyo twanyuzemo tukarokoka, n’ibyo dushobora kuzaba byo.
Iyo abantu bibagiwe amateka yabo, batangira kuzerera. Batakaza icyizere. Batakaza icyerekezo. Batangira kubaho bagendeye ku buryo abandi bantu basobanura intsinzi.
Ariko iyo abantu bibutse inkuru zabo, baba biyibutse ubwabo.
Kandi iyo biyibutse ubwabo, bongera kubona inzira yabo.
Iga inkuru yawe. Rinda inkuru yawe. Hererekanya inkuru yawe. [1]

Kera cyane mbere ya mikoro na Wi-Fi. Kera cyane mbere y’amatsinda ya WhatsApp n’imbuga nkoranyambaga. Kera cyane mbere y’ibitabo, imashini zicapa n’ibiganiro byo kuri murandasi (podcasts) — abakurambere bacu bateraniraga iruhande rw’igicaniro.
Bitekerezeho. Umuriro uri hagati. Abakuru bicaye. Abana bicaye hasi imbere yabo. Ikirere cy’ijoro kinini hejuru yabo. Maze muri uwo mwanya uri hagati y’ibirimi by’umuriro n’umwijima — hakavugwa inkuru.
Bahererekanyaga ubwenge binyuze mu nkuru. Umuco binyuze mu nkuru. Umwirondoro wabo binyuze mu nkuru. Icyizere binyuze mu nkuru. Inkuru zatwigishaga abo twari bo. Inkuru zatwibutsaga aho twavuye. Inkuru zadufashaga gutekereza aho dushobora kugera. [1]

Umunyamateka, umuhimbyi w’inkuru akaba n’umucuranzi wo muri Afurika y’Iburengerazuba (witwa griot) yabayeho kubera ko umuryango udafite inkuru yawo uba ari umuryango udafite roho. Griot ntiyari umuntu wo gushimisha abantu gusa. Yari ububiko buzima bw’amateka. Yari umurinzi w’ibisekuruza, intambara, ukwimuka kw’abantu, ubufatanye n’ubwenge. Mbere y’uko hagira ikintu na kimwe cyandikwa, griot yarabibikaga — akabifata mu mutwe, akabisubiramo, kandi akabihererekanya n’ubwitonzi bw’umuntu usobanukiwe ko kwibagirwa ari uburyo bwo gupfa. [1]

Umuco wa izibongo w’abaturage b’Abazulu n’Abaxhosa — ibisigo byo gusingiza — wakoraga umurimo umwe wera. Kuvuga igisigo cyawe cyo gusingiza byari ukugaragaza aho uherereye mu bihe no mu muryango. Byavugaga ngo: Nzi aho nkomoka. Nzi ibyo abantu banjye baharaniraga. Nzi imbaraga zitemba mu maraso yanjye. [1]

Nk’uko umugani ubivuga, “Umuntu ntahambwa mu ishyamba ngo yibagirane.” Inkuru yawe irakomeye. Ikwiriye kuvugwa. Ikwiriye kwibukwa. Kandi ni inshingano yawe — si iy’undi muntu — kuyivuga.
Vuga inkuru yawe. Vuga inkuru ya nyogokuru wawe. Vuga inkuru y’umuryango wawe. Kuko kugeza igihe intare izigira kwandika, buri nkuru izajya isingiza umuhigi. Mu gihe kirekire cyane, inkuru ya Afurika yagiye ivugwa n’abaje kuyisahura. Yavuzwe n’umukoloni. Yavuzwe n’umuvumbuzi. Yavuzwe n’umunyamakuru umanuka mu mutaka akamara amasaha mirongo ine n’umunani gusa. Yavuzwe n’ukora filime werekanye inzara n’amakimbirane gusa. Yavuzwe n’igitabo cyanditswe n’umuntu utarigeze akandagira kuri uyu mugabane mwiza wa Afurika. Uko bavuze inkuru ntabwo byigeze biba inkuru yuzuye. Nta n’ubwo yigeze iba inkuru y’ukuri. Yari inkuru yateguwe kugira ngo ihe ishingiro ibyo twakorerwaga. [1]

Nuko rero andika iyawe. Vuga iyawe. Igisha iyawe kandi ubeho mu kuri kwawe, kuko inkuru tuvuga zirema ubuzima tubamo — kandi abana ba Afurika bakwiriye inkuru itangirira mu bukuru, aho gutangirira mu minyururu. [1]

Urubyiruko rutiyumvamo urukundo rw’umudugudu ruzawutwika kugira ngo rwumve ubushyuhe bwawo. [1]

Ariko mbere y’uko nkomeza — ndashaka ko munkorera ikintu kimwe.
Shyira telefoni yawe hasi. Ntuyishyire ku bibero. Ntuyubike ku meza. Ntuyibike ku ivi aho utekereza ko ntakureba. Yishyire hasi. Hasi burundu. Kuko ibyo ngiye kuvuga bifite agaciro gakomeye kuruta ubutumwa ubwo ari bwo bwose bumaze kumurika kuri iyo kirahuri ya telefoni.
Kandi ibyo mbivuze atari nk’icyifuzo. Mbivuze nk’umukoro. [1]

Ndabona bamwe muri mwe bari kuyinyereza buhoro buhoro. Telefoni irimo kuzimira mu mufuka nk’aho nta cyabaye. Ndashima umuhate wanyu. Ibyo birabara. [1]

Kuko dore icyo nabonye. Tubayeho mu isi aho umuntu ashobora kwicara mu cyumba cyuzuye abantu — kandi akaba ari wenyine burundu. Ushobora kuba uhari ku mubiri ariko mu bitekerezo uri kure cyane ku birometero igihumbi. Ushobora kugaragara nk’aho uhari, ukazunguza umutwe nk’aho uteze amatwi, nyamara ntiwumve n’ijambo na rimwe rivuzwe. Twabaye inzobere mu buhanga bwo kuba ahantu tutahari mu by’ukuri.
Igikoresho kiri mu mufuka wawe ni cyiza cyane mu kugufasha kuzimira. Kandi sinshaka guhangana na cyo. Niyo mpamvu mbasaba — nibura ubu ngubu — ngo muyishyire ku ruhande.
Kuko ndashaka kubabwira ikintu. Kandi ndashaka ko mucyumva koko. [1]

Hari igihe nabajije umunyeshuri igiciro cya telefoni ye. Yabitekerejeho maze aravuga ati — amadolari magana atanu. Yari yifitiye icyizere. Afite n’ishema ndetse. Nk’aho yakoze ubushakashatsi akabona igiciro cyiza cyane.
Naramurebye maze ndamubwira nti: wibagiwe gusoma agapapuro k’igiciro.
Yandebye nk’aho mvuze ikintu kidasanzwe. Ibyo birumvikana — wenda ni ko byari biri.
Ariko nari nkomeje.
Kuko igiciro cyanditse ku iduka si cyo giciro nyacyo. Igiciro cyanditse ni icyo igura mu iduka. Igiciro cyawe — igiciro wowe ubwawe wishyura — ni ikindi kintu gitandukanye cyane. [1]

Dore uko nabibaze.
Umuntu usanzwe amara amasaha arindwi ku munsi yitegereza ikirahuri cya telefoni cyangwa mudasobwa. Atari gukora. Atari guhanga. Atari kubaka ikintu na kimwe kizamuramba. Ahubwo — areba gusa. Azamura amanura (scrolling). Akoresha iby’abandi. Amasaha arindwi ku munsi ni amasaha mirongo ine n’icyenda mu cyumweru. Ibyo ni hafi iminsi ibiri yuzuye buri cyumweru ihawe igikoresho.
Iminsi ibiri. Buri cyumweru. Yagiye. [1]

Kandi ndashaka kuvugisha ukuri — bimwe muri ibyo bigira akamaro koko. Amakarita (Maps). Ubutumwa. Ubushakashatsi. Ndabyumva. Ariko reka tuvugishanye ukuri. Twese tuzi ko atari ho ayo masaha arindwi ajya. Ayo masaha arindwi ajya mu kureba akavidewo k’amasegonda cumi n’atanu k’injangwe irimo gukora ikintu gitangaje gake — hagakurikiraho akandi — hagakurikiraho utundi mirongo ine — maze ukisanga bigeze saa munani z’ijoro kandi nta kintu na kimwe wize uretse ko injangwe, uko bigaragara, zitubaha umwanya wihariye w’abandi. [1]

Noneho fata ayo masaha maze wibaze ikibazo gitandukanye. Si ngo narebye iki — ahubwo ni ngo nari gukora iki? Ni ubuhe bumenyi nari kuba niyungura? Ni ikihe gitabo nari kuba nasomye, ni ikihe kiganiro nari kuba nagiranye n’abandi, ni ikihe kibazo nari kuba nakemuye, ni uwuhe muntu mushya nari kuba ndimo guhinduka — muri ayo masaha nyine? [1]

Kuba icyo gihombo mu mwaka wose. Mu nyungu zikubye inshuro nyinshi z’ubumenyi, ubuhanga, ikinyabupfura n’imibanire n’abantu utubatse — kubera ko warebaga aho gukora.
Kandi mu bitekerezo byanjye — mu buryo bworoheje — iyo telefoni igutwara nibura amadolari ibihumbi makumyabiri ku mwaka. Si ukuyitunga. Ni ukuyireba. Kuyitunga birahendutse. Kuyireba ni byo bigukenesha. Si kuri konti yawe yo muri banki — ahubwo ni mu bushobozi bwawe. Mu gihe cyawe. Mu buzima wari kuba ubayeho.
Amadolari ibihumbi makumyabiri ku mwaka — yo kureba gusa. [1]

Noneho, simbabwira kujugunya telefoni zanyu mu nyanja. Nubwo nemera ko — mu minsi imwe n’imwe — icyo gitekerezo cyanjemo.
Simpagaze hano nijijisha ko nta yo mfite. Kunyuzamo ukareba ibintu bike, ugasoma bike byo kwidagadura — ibyo ni ibya kimuntu. Ibyo ni byiza. Kuruhuka si umwanzi. Kurya igihe mu bintu bitagira umumaro ubyita kuruhuka — uwo ni we mwanzi. Hari itandukaniro hagati yo guhitamo kuruhuka no kwirundumurira mu bikurangaza. Kimwe kirakugarurira imbaraga. Ikindi kikwiba bucece mu gihe urimo kumwenyurira ikirahuri.
Ariko amadolari ibihumbi makumyabiri? Nta muntu n’umwe muri iki cyumba ukwiriye kwishyura icyo giciro kugira ngo yicare hamwe ntacyo akora. [1]

Noneho — dore urugero nshaka ko mwicara mukarutekerezaho.
Tekereza abanyeshuri babiri. Ishuri rimwe. Ishuri (icyumba) rimwe. Umwarimu umwe. Amahirwe amwe arambitse imbere yabo nk’amakarita ku meza. Ubirebye ku munsi wa mbere — ntushobora kubatandukanya. [1]

Umunyeshuri wa A ataha buri mugoroba akamara amasaha atatu kuri telefoni ye. Atari amasaha atatu akora ikintu akoresheje telefoni ye — ahubwo ayiriho gusa. Utuvidewo tugufi (reels), uduce tw’amashusho, ibice by’ingenzi by’imikino, amakimbirane, urusaku. Amasaha atatu buri joro, buri joro, mu myaka itatu y’amashuri yisumbuye.
Noneho mbere y’uko ucira urubanza Umunyeshuri wa A — Umunyeshuri wa A nta kintu ari gukora abantu babarirwa muri za miliyoni batari gukora ubu ngubu tuvugana. Umunyeshuri wa A ari kuba umuntu usanzwe, wuzuye, nk’abandi bose. Nta mugome uri muri iyi nkuru. Ni igiciro gusa nta muntu wamweretse. [1]

Umunyeshuri wa B ataha maze agafata isaha imwe muri ayo masaha agasoma — ikintu icyo ari cyo cyose, ikintu kimukurura amatsiko. Isaha imwe yo kwiyungura ubumenyi abigambiriye. Buri joro. Mu myaka itatu.
Noneho dukore imibare hamwe.
Imyaka itatu. Isaha imwe buri joro. Amasaha magana atatu na mirongo itandatu n’atanu ku mwaka.
Mu myaka itatu, Umunyeshuri wa B aba amaze amasaha arenga igihumbi yubaka ikintu imbere muri we — ubumenyi, amagambo mashya, ibitekerezo, uko abona ibintu, ubushobozi bwo gutekereza neza no kuvuga neza — mu gihe Umunyeshuri wa A yamaze ayo masaha igihumbi areba abandi bantu babaho ubuzima bwabo ku kirahuri cya santimetero icumi. [1]

Ishuri rimwe. Umwarimu umwe. Aho batangiriye ni hamwe.
Ariko ntibarangiriza ahantu hamwe.
Kandi dore igice gikwiriye gutuma wumva utamerewe neza gake: Umunyeshuri wa A si umunebwe. Umunyeshuri wa A si umuntu mubi. Umunyeshuri wa A nta n’ubwo ari gukora ikintu cyumvikana nk’ikibi muri ako kanya — kuko nta na rimwe byumvikana bityo. Byumvikana nk’akaruhuko. Byumvikana nk’aho nta cyo bitwaye. Ibyo ni byo bituma bihenda cyane.
Umunyeshuri wa A ntiyigeze ahagarara ngo asome agapapuro k’igiciro. [1]

Nuko rero ndababaza rimwe gusa ryanyuma.
Telefoni yawe iri hasi?
Ni byiza. Abakiyihishe — ndababona. Tuzabikemura nyuma.
Kuko ibigiye gukurikiraho — bikwiriye buri segonda ry’ukwitondera kwawe. [1]

Humeka.
Atari uguhumeka byo kwiyoberanya. Guhumeka nyakuri. Uzuza ibihaha byawe umwuka. Wufate. Wurekure.
Noneho raba iruhande rwawe muri iki cyumba. Nturore kuri telefoni yawe. Nturore ku gisenge. Reba mu maso h’abakuzengurutse. Reba neza koko. Kuko umunsi umwe — mu myaka iri imbere — ushobora kutazibuka buri jambo ryavugiwe muri iki cyumba uyu munsi. Ushobora kutazibuka uwari uhagaze kuri uru ruhimbi. Ariko ushobora kuzibuka uko wiyumvise. Umwanya ikintu cyahindutse bucece imbere muri wowe. Umwanya igitekerezo cyaje kikanga kugenda.
Ibyo bihe bifite agaciro kanini kuruta uko tubitekereza. [1]

Kandi dore ikintu nifuza ko hagira umuntu ukimbwira igihe nari mu kigero cyanyu: hafi buri kintu cyose mu buzima kibaho bwa mbere — kandi bwa nyuma. Ntitujya tumenya ngo ni ikihe gihe kiri mu kihe.
Bitekerezeho.
Igihe cya nyuma ukina umupira w’amaguru n’inshuti zawe zo mu bwana mbere y’uko ubuzima bwerekeza buri wese mu cyerekezo cye — ntuzamenya ko ari bwo bwa nyuma. Uzatekereza gusa ko ari ku wa Kabiri nyuma ya saa sita. Ikiganiro gisanzwe cya nyuma n’umuntu ukunda. Umunsi wa nyuma w’ishuri mbere y’uko byose bihinduka. Igiseko cya nyuma mbere y’uko intera ihindura uwo muntu urwibutso.
Ntuzigera umenya igihe ari icya nyuma. [1]

Imana yonyine ni yo izi inkuru yacu kuva ku ntangiriro kugeza ku iherezo. Dukora gahunda. Tuvuga ngo nzabikora ejo. Tuvuga ngo umunsi umwe. Tuvuga ngo nyuma. Ariko ejo ni impano nta muntu n’umwe wicaye muri iki cyumba wasezeranyijwe. Si jyewe. Si wowe. Nta n’umwe muri twe.
Kandi ibyo simbivugira kubatera ubwoba. Ndavuga ibinyuranye n’ibyo rwose.
Kuko ikibazo nyacyo si ngo bizagenda bite igihe cyanjye nikinshiraho? Ikibazo nyacyo ni — ndakora iki mu gihe mfite ubu ngubu? Ndigaragaza nte mu buryo bwuzuye? Ndatwara nte buri somo muri buri kiganiro, buri mahirwe yo kwiga, buri mahirwe yo kubaka, buri mahirwe yo guhinduka umuntu ntewe ishema na we?
Kuko nta kintu na kimwe — nta na kimwe — gihoraho iteka. [1]

Nuko rero nishyiriyeho itegeko. Kandi ndashaka kurisangira namwe.
Uyu munota nyirizina ntiwukwiriye gufatwa nk’umukino w’ijonjora. Cyangwa imikino yo kwipima. Cyangwa imikino ya kamarampaka. Cyangwa icyiciro cy’amatsinda. Uyu munota — ubu ngubu — ni Umukino wa Nyuma w’Igikombe cy’Isi (World Cup Final) niba ari umupira w’amaguru. Ni irushanwa rya Masters niba ari umukino wa golf. Ni Igikombe cy’Isi cya Cricket niba ari cricket. Ni Igikombe cy’Isi cya Rugby niba ari rugby. Ni Grand Slam niba ari tennis. Ni Imikino Olempike niba ari imikino ngororamubiri.
Murabyumva. [1]

Fata buri munota wa buri munsi nk’aho ari Umukino wa Nyuma. Umukino wa nyuma. Uwo ubarwa. Uwo utazongera kubona ukundi. Wukine nk’aho byose biwushingiyeho — kuko mu buryo butuje kandi bw’ukuri, ni ko biri. Atari ukubera ko ubuzima bukwiriye kumvikana nk’umutwaro. Ahubwo kubera ko bukwiriye kumvikana nk’ubufite agaciro. Kubera ko ukanuye. Kubera ko ushima. Kubera ko usobanukiwe ko uyu mwanya nyirizina — iki cyumba, aya maso, iki kiganiro — bitazongera kubaho ukundi muri ubu buryo nyirizina.
Nuko rero reka tubihe agaciro. [1]

Noneho — dore ikintu cyerekeye Imikino ya Nyuma.
Ntibipfa kubaho gusa.
Nta muntu ukandagira mu kibuga ku Mukino wa Nyuma w’Igikombe cy’Isi adafite imyaka myinshi y’imyiteguro inyuma ye. Nta muntu uhagarara ku ruhimbi rw’abatsinze mu Mikino Olempike adafite amasaha ibihumbi byinshi y’akazi gakozwe ku bushake, mu kinyabupfura, katagaragara kandi nta muntu wagafotoye cyangwa ngo agakomere amashyi. Umukino wa Nyuma ni igihe kigaragara. Ariko inyuma ya buri Mukino wa Nyuma hari imyubakire itagaragara — imiterere, gahunda, igishushanyo — yatumye bishoboka. [1]

Ikipe ya Springboks ntiyatwaye Igikombe cy’Isi cya Rugby kubera ko yaje ku munsi w’umukino gusa igategereza amahirwe. Ikipe ya All Blacks ntihinduka All Blacks binyuze mu mpano gusa. Buri kipe iterura igikombe ibigeraho kubera ko hari umuntu, ahantu runaka, wicaye kera cyane mbere y’uko irushanwa ritangira akabaza ikibazo cyihariye cyane:
Ni iki neza neza turimo kubaka — kandi tuzacyubaka dute? [1]

Kandi icyo kibazo — icyo kibazo kimwe cy’imbaraga — ni cyo nshaka kubabaza uyu munsi.
Igishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe ni ikihe? [1]

Ndashaka kubabaza ikibazo kandi icyo kibazo ni – ni iki kiri mu gishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe?
Iki ni cyo gihe cy’ingenzi kandi gikomeye mu buzima bwawe kuko ibyo ukora ubu n’ibyo uhitamo ubu muri iki kigero bishobora rwose kugena inzira ubuzima bwawe buzanyuramo. Kandi igihe cyose inzu yubakwa – akenshi haba hari umuhanga mu by’ubwubatsi (architect) ushushanya igishushanyo mbonera. Kandi icyo gishushanyo mbonera gikora nk’icyitegererezo, nk’umuyobozi, nk’urugero ku bagomba kubaka iyo nzu. Kandi inzu ntiyubakwa neza idafite igishushanyo mbonera cyiza, gikomeye kandi cyizewe. Buri wese muri mwe ari mu gikorwa cyo kubaka inyubako y’ubuzima bwe. Kandi ikibazo ni ukumenya niba ufite igishushanyo mbonera gikwiriye, gikomeye kandi cyizewe. [1]

Kandi waba ubizi cyangwa utabizi — usanzwe urimo kubaka ikintu. Ubu ngubu. Binyuze muri buri mahitamo ukora, buri muco ugumana, buri muntu wemerera kwinjira mu buzima bwawe, buri gitondo uhitamo uko ukimara. Urimo gutereka amatafari. Ikibazo si ukumenya niba urimo kubaka.
Ikibazo ni: ni ikihe gishushanyo mbonera urimo kubakiraho? [1]

Kuko abantu bamwe barimo kubakira ku gishushanyo mbonera undi muntu yabahereje — igishushanyo mbonera cyateguriwe ubuzima bw’undi muntu, icyerekezo cy’undi muntu, n’uburyo undi muntu asobanura intsinzi. Kandi bazakora cyane, bazahuza imirimo myinshi, maze umunsi umwe bazubura amaso basange barubatse ikintu kitari cyo. Bamaze ubuzima bwabo bwose bakina Umukino wa Nyuma — ariko bakinira ikipe itari yo. Mu kibuga kitari cyo. Mu mukino batigeze bahitamo.
Ibyo simbifuriza. [1]

Nuko rero nimumpa umwanya wanyu — kandi ndabasezeranya ko nzabakorera ibibafitiye akamaro — ndashaka kubagezaho ibyo nizera ko bikwiriye kuba mu gishushanyo mbonera cyanyu. Atari nk’umuntu wamaze gusobanukirwa byose. Ahubwo nk’umuntu wamaze igihe gihagije mu rugendo ku buryo yize ibintu bike binyuze mu nzira igoye. [1]

Ntimutekereze kuri ibi nk’ibitekerezo bitatu bitandukanye. Mubitekereze nk’inkingi eshatu zifashe igisenge kimwe. Kuramo imwe muri zo maze inyubako icike intege.
Gumana zose uko ari eshatu — maze ibyo wubaka bizahagarara mu muyaga uwo ari wo wose. [1]

Ibice bitatu. Inzira yanyigishije…
Icyambere: Izere cyane agaciro kawe bwite.
Icyakabiri: Haranira ubuhanga buhebuje (indashyikirwa).
Icyagatatu: Zirikana Ubuntu (Ubumuntu). [1]

Igice cya Mbere: Izere Cyane Agaciro Kawe

“Amateka ni isaha abantu bakoresha kugira ngo bamenye igihe cyabo cya politiki n’umuco. Ni na busole (compass) abantu bakoresha kugira ngo bimenye aho baherereye ku ikarita y’ubumenyi bw’isi bw’abantu. Amateka abwira abantu aho banyuze n’abo bari bo, aho bari ubu n’abo bari bo ubu. Icy’ingenzi kurushaho, amateka abwira abantu aho bakigomba kujya n’abo bakigomba kuba bo. Isano iri hagati y’amateka n’abantu ni imwe n’isano iri hagati y’umubyeyi w’umugore n’umwana we.” – Porofeseri John Henrik Clarke [1]

Icyaha gikomeye kuruta ibindi cyakorewe Abanyafurika ni ugusenya icyizere bari bafitiye urwibutso rw’amateka yabo ku bo bari bo, kugira ngo mwibagirwe abo muri bo kandi mwibagirwe n’abo mushobora kuba bo.
Ntushobora gukandamiza abantu bazi amateka yabo. Kandi iyo abantu basobanukiwe uruhare rwabo mu mateka – ntibemera gukandamizwa. Kugira ngo bagukandamize – abantu bagomba kugukura mu biganiro byubashywe by’amateka. Bagomba gusenya icyizere cyawe n’urwibutso rw’amateka yawe. Urwibutso rw’uwo wari we kugira ngo uyoberwe uwo uri we kandi uyoberwe kurushaho uwo ugomba kuba we n’aho ugomba kujya. [1]

Uko ukoresha ibyo utekereza kuri wowe ubwawe ni ko ubanirana n’ishusho yawe. Bityo rero mudasobwa y’ubwonko iravuga iti hari undi umeze nkawe Yusuf – noneho uko niyumva njye ubwanjye bizagaragarira mu buryo mbanirana n’undi Munyafurika. Nk’uko dukora imyitozo ngororamubiri kugira ngo imikaya yacu igumane imbaraga. Ubu tugiye gukora imyitozo yo gukomeza ubwonko bwacu mu bijyanye n’ishusho twifitiye, uko twiyumva n’agaciro twiha kugira ngo tube abahungu n’abakobwa ba Afurika bashoboye. Kuko nintekereza nabi kuri njye ubwanjye – uratekereza ko mudasobwa y’ubwonko bwanjye izankorera, kugira ngo iteze imbere intsinzi yanjye n’iterambere ryanjye – OYA! ubwonko buzavuga buti – ntiwikunda – kuki nakora ku bw’inyungu zawe [1]

Niba tuzi ibyabaye ejo hashize, dushobora kuganira mu buryo bufite ireme ku by’uyu munsi kuko uyu munsi wubakiye ku munsi w’ejo hashize. Kandi ejo hazaza hubakiye ku munsi w’uyu munsi. [1]

Umwana utahawe ikaze n’umudugudu azawutwika kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo – Umugani w’Abanyafurika [1]

Igice kinini cy’ubwangizi tubona mu miryango yacu — uburakari, ubwiyahuzi, urubyiruko rwangiza ejo hazaza harwo — mu by’ukuri si ubwangizi. Reba neza. Ni ugutaka. Ni ugutaka kw’imbaraga kandi gushya kuvuga ngo: hagire umuntu umbwira ko mfite agaciro. [1]

Nuko rero mbere y’uko tuvuga iby’ubuhanga buhebuje — mbere y’uko tuvuga iby’Ubuntu — mbere y’uko tuvuga iby’amateka n’umurage n’ibyo ushoboye kubaka — tugomba gutangirira hano. Kuri iki. Ku kintu cy’ingenzi kuruta ibindi ndi buvuge uyu munsi.
Ufite agaciro. Agaciro kenshi, katagira igisabwa, katavuguruzwa. Atari kubera ibyo wagezeho. Atari kubera uko usa. Atari kubera aho ukomoka cyangwa ibihe urimo. Ahubwo gusa kubera ko uhari. Kubera ko uriho. Kubera ko ubayeho.
Kandi nta kintu na kimwe — nta na kimwe — umuntu uwo ari we wese yigeze avuga cyangwa akora kugira ngo wumve utari uw’agaciro cyigeze kiba ukuri. [1]

Agaciro umuntu yiha ni nk’icyubahiro, mu buryo bw’uko ari ikintu buri wese avukana, ntigishobora kwamburwa, cyangwa ngo gitangwe nk’impano, gusa ntigikwiriye gutakazwa. [1]

Noneho dore aho ibintu bishimishije, kuko kumenya agaciro kawe ni ikintu kimwe. Ariko gusobanukirwa aho ako gaciro gaturuka — icyo ni ikindi kintu gitandukanye cyane. Kandi benshi muri twe ntibigeze bigishwa neza icyo gice cya kabiri. [1]

Inkuru y’Igiti cya Baobab [1]

Igiti cya baobab cyitwa Igiti cy’Ubuzima muri Afurika yose. Kimara imyaka ibihumbi n’ibihumbi. Kibika amazi mu gihimba cyacyo — rimwe na rimwe litiro ibihumbi byinshi — ku buryo mu gihe cy’izuba ryinshi cyane, igihe ibindi byose byumye, baobab iguma yuzuye. Inyamaswa zirayigana. Abaturage bugama munsi yayo. Iratanga n’igihe ubutaka ntacyo butanga. Kandi ibanga rya baobab ntirigaragara. Riri mu butaka — ni imizi minini cyane kandi miremire ku buryo nta mapfa ashobora kuyigeraho. Igiti ntikibaho kubera uko kigaragara hejuru y’ubutaka. Kibaho kubera uburebure bw’aho cyashoye imizi munsi y’ubutaka. [1]

Agaciro kawe kameze nk’icyo giti. Kandi uku ni ko kuri isi ikuzengurutse — hamwe n’ubusazi bwayo bwo gukunda isura y’inyuma, amafaranga, abayikurikira ku mbuga nkoranyambaga, imyambaro, amazina y’icyubahiro n’ubwamamare — itazigera ikubwira.
Agaciro kawe nyakuri si ibigaragara inyuma. Ni ubujyakuzimu bw’imizi yawe.
Amababi ashobora guhunguka. Ibihe birahinduka. Ibyo utunze uyu munsi bishobora kuba byagiye ejo. Ariko imizi — imizi y’imico myiza, y’umwirondoro, y’amateka, y’umuco, yo kumenya uwo uri we n’aho ukomoka — iyo iraguma. Iyo ni yo iguhagarika wemye igihe ibiri hejuru y’ubutaka byose birimo kunyeganyega. [1]

Kandi iyi ni yo mpamvu ibyo ngiye kuvuga bifite agaciro kanini cyane. Kuko benshi muri twe — atari ku bw’ikosa ryacu — ntibigeze bahabwa imizi yabo. Ntiyatewe muri twe. Ntiyigishijwe. Mu bihe bimwe na bimwe, yakuwemo ku bushake. Kandi umuntu udafite imizi si ngombwa ko aba ari umuntu uhita ugwa ako kanya. Ashobora kugaragara ari muremure. Ashobora kugaragara ashamaje. Ariko umuyaga umwe ukomeye gusa urahagije ngo ahirime. [1]

Ariko — kandi iki ni cyo gice gikomeretsa kurusha ibindi — benshi muri twe ntibabyizera. Atari mu by’ukuri. Atari mu bihe bituje igihe isi itareba kandi turi twenyine n’ibitekerezo byacu. Kuko tutigishijwe kubyemera. Twigishijwe ikindi kintu gitandukanye cyane.
Toni Morrison yari abisobanukiwe. Yaranditse ati: “Kwibohoza byari ikintu kimwe. Kwiyitirira no kwakira uwo muntu wabohowe byari ikindi.”
Ibintu bibiri bitandukanye. Gukuraho umunyururu ni intambwe imwe. Ariko kwiga uwo uri we nyuma y’uko umunyururu ugiye — kwifatira icyemezo cy’agaciro kawe, ibyo ukwiriye, ibyo ushoboye — urwo ni urugendo rutandukanye kandi rwimbitse. Kandi ni urugendo benshi muri twe bataratangira mu buryo bwuzuye.
[1]

Noneho ndashaka kubabaza ikibazo kiri munsi y’ibi byose.
Inkuru yawe itangirira hehe?
Kuko hari umugani wimbitse w’Abigbo uvuga ngo: “Niba ushaka kumenya iherezo, reba intangiriro.” Aho utangirira ni ho hagena aho uzagera. Inkuru utangirana — ku wo uri we, aho ukomoka, ibyo abantu bawe bagezeho — igena bucece icyerekezo cy’ubuzima bwawe bwose. Yaba uharanira ibintu binini cyangwa wemera ibito. Yaba winjira mu byumba wubuye umutwe cyangwa wubitse amaso. Yaba ubona isura yawe nk’ikintu cyo guterwa isoni cyangwa nk’ikintu cyo kwishimira. [1]

Kandi dore ikindi kintu — ikintu umuhanga umwe w’Umunyafurika yavuze mu magambo yeruye kurusha andi yose numvise: “Abanyamahanga n’abo hanze ntibashobora kukwigisha amayeri wakoresha kugira ngo ubambure ubutegetsi bwabo.” Abungukira mu bujiji bwawe ntibazigera baguha ibikoresho byo kugira ngo wigobotore mu by’ukuri. Buri muryango w’abantu ugomba kwiga amateka yawo, imbaraga zawo, umwirondoro wawo — atari uko byahawe n’abari bafite impamvu zo kubipfobya, ahubwo uko byari biri mu by’ukuri. [1]

Umugani wo muri Gineya uravuga uti: “Ubumenyi ni nk’umurima — iyo utahinzwe, ntushobora gusarurwa.” Umwirondoro wawe, agaciro kawe, gusobanukirwa uwo uri we — ibi ntibyizana. Bisaba akazi. Bisaba guhingwa. Bisaba ubutwari bwo gucukura, kubaza, kwiga ibintu utigeze wigishwa mu ishuri.
Kandi kugeza igihe uzakorera ako kazi — kugeza igihe uzasubirira ku ntangiriro y’inkuru yawe ugatangirira ahantu nyaho — uzahora wubaka uko wiyumva ku rufatiro rw’undi muntu. [1]

Marcus Garvey yabivuze yeruye ati: “Uruhu rwanjye si ikimenyetso cy’isoni ahubwo ni ikimenyetso cy’ubwiza.”
Si ugusaba imbabazi. Si ukwisobanura. Ni ukwatura ukuri.
Kandi wa muhanga wavuze ko twakoze ikosa rikomeye ryo kugabanya umwirondoro w’Umunyafurika tukawugira ibara ry’uruhu gusa — yari arimo kugaragaza ikintu cyimbitse kurushaho. Yaravuze ati: izina nyaryo ry’abantu rigomba buri gihe kugira aho rihurira n’ubutaka, umuco n’amateka. Kuko uruhu rwawe rusobanura uko ugaragara. Ntirukubwira uwo uri we. Uwo uri we bituruka ku mateka yawe. Ururimi rwawe. Abakurambere bawe. Umuco n’iterambere byawe. Indangagaciro zawe. Inkuru yawe.
[1]

Kandi inkuru yawe — inkuru nyayo, yuzuye, itagoretswe — iratangaje. Ni imwe mu nkuru zikomeye mu mateka ya muntu. Benshi muri mwe ntimwigeze muyibwirwa neza gusa.
Ibihe urimo uyu munsi ntibigena ibishoboka by’ejo hazaza. Kandi imizi uvumbuye — cyangwa wongera kuvumbura — uyu munsi izagena uburebure bw’aho ushobora guhagarara ejo hazaza. [1]

Nuko rero reka dusubire ku ntangiriro.
Reka dutangirire ahantu nyaho.
Kandi reka twubake agaciro kacu ku rufatiro nta muyaga, nta kinyoma, nta gahunda n’imwe, kandi nta cyumba cyuzuye ugushidikanya bizigera bitwambura. [1]

Reka mbabaze ikintu.
Wigeze winjira mu cyumba maze ako kanya ukumva utahakwiriye?
Nk’aho abandi bose babonye amakuru wowe ntuyabone. Nk’aho bose bari kuvuga ururimi utigeze wigishwa. Nk’aho mu buryo runaka, nta muntu n’umwe uvuze n’ijambo na rimwe, icyumba cyamaze kwemeza ko uri hasi y’abakirimo.
Ndashaka ko uzamura ukuboko niba warigeze wumva umeze utyo.
Komeza ukuzamure akanya gato. Reba iruhande rwawe. Kuko nturi wenyine muri iki cyumba. Kandi ntiwigeze uba wenyine muri uko kwiyumva. Ariko dore icyo nshaka ko usobanukirwa mbere y’uko dukomeza — uko kwiyumva kwarakubeshye. Kwahoraga kukubeshya. Kandi uyu munsi, tugiye kuvuga impamvu. [1]

Dr. Martin Luther King Jr. yigeze kuvuga ati: “Ntukemerere umuntu uwo ari we wese gutuma wumva ko uri ubusabusa.”
Kandi Abayoruba — bumwe mu bwoko bukomeye bwo muri Afurika y’Iburengerazuba — bafite umugani uvuga ngo: “Umuserebanya wasimbutse uva hejuru y’igiti kirekire cya Iroko wavuze ko uzisingiza ubwawo niba nta wundi ubikoze.” [1]

Tekereza kuri uwo muserebanya akanya gato. Warasimbutse. Nta muntu wakomye amashyi. Nta muntu wabibonye. Nta muntu wirutse aza kuwushimira. Nuko urahindukira uravuga uti — urabizi, ndabona ibyo maze gukora, kandi byari bitangaje. Ngiye kwishimira ubwanjye. [1]

Uwo muserebanya wari usobanukiwe ikintu benshi muri twe tumara imyaka myinshi tugerageza kwiga: agaciro kawe ntikagenwa n’amashyi y’abantu. Kagenwa nawe ubwawe.
Ufite agaciro mu mwanya urimo. Ntukeneye gukorera uburenganzira bwo kuba hano. Ntukeneye gusobanurira umuntu uwo ari we wese impamvu ubayeho. Ushobora kwishimira ubuzima bwawe utisobanuriye isi. Kandi urugendo rwo kubyemera by’ukuri — urugendo rwo kwikunda — rutangirira imbere muri wowe. Ruhora rutangirira imbere. Uko isi yo hanze yaba ikuvuga kose, urugendo rutangirira imbere muri wowe. Kandi rukomeza binyuze mu gukira. Binyuze mu kwiga. Binyuze mu gutera imbere. Umunsi ku wundi. [1]

Agaciro umuntu yiha si ikintu utegereza. Ni icyemezo. Ni icyemezo cya buri munsi cyo kwigaragaza mu buryo bwuzuye kandi bw’ukuri — n’igihe icyumba cyumvikana nk’aho kitubakiwe wowe. [1]

Ariko dore aho ngomba kubabwiza ukuri.
Gufata icyo cyemezo biragoye kuruta uko byumvikana.
Kuko tubayeho mu bihe bigoye.
Kubaho muri iki gihe bizana n’ibivuguruzanya byinshi — kuko benshi muri twe dufite ibitekerezo imbere muri twe tutigeze duhitamo.
Ibitekerezo byashyizwemo mbere y’uko tukura bihagije ngo tubibazeho.
Ibintu twabwiwe ku bo turi bo, uko dusa, aho dukomoka, n’agaciro dufite — maze tubinywa nk’amazi, tutamenye ko turimo kunywa uburozi.
Kandi mbere y’uko ushobora kwemeza by’ukuri agaciro kawe, ugomba kuvugisha ukuri kuri ibi.
Ugomba kugira ubutwari bwo kureba ibiri imbere muri wowe maze ukabaza uti: ibi narabihisemo? Cyangwa narabiherejwe? [1]

Hari ukuri kuvuga ngo: “Ivuka ry’ubwenge rijyana no kumenya ubujiji bwawe.”
Mu yandi magambo — ikintu cy’ubwenge kurusha ibindi ushobora gukora ni ukwemera ibyo utazi. [1]

Tekereza ku muhungu muto w’Umuxhosa winjira mu muhango wa ulwaluko — umuhango gakondo wo kwinjira mu cyiciro cy’abagabo.
Ntiyinjira muri uwo muhango nk’inzobere.
Yinjiramo nk’umunyeshuri. Ibintu byose yari amenyereye arabikurwaho.
Yicara imbere y’abakuru be, yicishije bugufi, nta kintu afite, afunguye umutima. Maze abakuru bakamusukamo ubwenge — ariko gusa kubera ko yemeye ko atarabugira.
Ntushobora kuzuza igikombe gisanzwe cyuzuye. [1]

Tekereza ku mukobwa muto wicaye ku birenge bya nyogokuru we, yiga kuboha, yiga indirimbo z’abantu be, yiga ibyatsi byo inyuma y’urugo bivura umuriro n’ibivura agahinda ko ku mutima.
Ntaza abizi. Aza abaza.
Kandi muri uko kubaza — muri icyo gikorwa cyo kwicisha bugufi n’ubutwari cyo kuvuga ngo sinzi, nyigisha — ubwenge buravuka.
Ibi ni byo abakurambere bacu bari basobanukiwe.
Iyi ni yo mpamvu bubahaga umukuru. Atari kubera imyaka gusa — ahubwo kubera ko umukuru yari yaramaze ubuzima bwe bwose ahindura ubujiji mo gusobanukirwa.
Umukuru yari azi ubwinshi bw’ibyo atazi.
Kandi uko kubimenya ni zo zari imbaraga ze zikomeye kurusha izindi.

Benshi muri twe ntituzi amateka yacu.
Kandi ndashaka kubivuga neruye: iryo si ikosa ryacu. Ariko kuguma muri ubwo bujiji — iryo ryaba ari ihitamo ryacu.
Kuko ibyo twigishijwe mu ishuri ntabwo byari inkuru yuzuye. Nta n’ubwo byari biyegereye.
Ishuri rya gikoloni ryaduhaye uburyo bwihariye cyane bw’amateka — uburyo bwatangiriraga inkuru yacu mu minyururu, mu gutsindwa, mu buryo undi muntu asobanura abo turi bo. Ryasimbutse ibyabayeho mbere byose. Kandi ibyabayeho mbere byari bitangaje.

Ariko dore igituma ibi bibabaza kurushaho. Ntabwo byari impanuka gusa ko tutigishijwe amateka yacu. Wari umugambi wateguwe neza. Kuko niba ushobora gutuma abantu biyanga — niba ushobora gutuma bareba ishusho yabo bakumva iseseme aho kumva ishema — ntuba ugikeneye iminyururu ukundi. Uba ukoze ikintu gifite imbaraga nyinshi kurushaho. Uba ubahinduye abanzi bo ubwabo, bagahindukirana.

Tekereza kuri ibyo. Ninkwigisha kwiyanga — kwiyanga by’ukuri — noneho iyo urebye umuntu usa nawe, umuntu musangiye isura, uruhu rwawe, umusatsi wawe, amaraso yawe — ntubona umuvandimwe. Ntubona mushiki wawe. Ubona cya kintu wigishijwe gusuzugura. Kandi urugomo rukurikiraho ntirupfa kwizana. Ni ingaruka zumvikana z’uburezi bubi. Twigishijwe kurwana hagati yacu kugira ngo tudashyira hamwe. Kuko uburyo bumwe rukumbi abantu bake bashobora gutegeka abantu benshi ni ukubacamo ibice no kubategeka (divide and conquer). Kandi uburyo bukora neza kurusha ubundi bwo gucamo abantu ibice no kubategeka ntibubera ku rugamba. Bubera mu bitekerezo.

Marcus Mosiah Garvey yabivuze yeruye ati: abantu badafite ubumenyi ku mateka yabo, umuco wabo n’abo bari bo bameze nk’igiti kidafite imizi. Kandi igiti kidafite imizi ntigishobora guhagarara. Ntibishobora gukura. Ntibishobora kurokoka umuyaga uwo ari wo wose. Kiragwa gusa — atari ukubera ko cyari gifite intege nke, ahubwo kubera ko cyacitse ku isoko yacyo.

Kandi dore icyaha twakorewe — kandi ndashaka ko mubyumva neza — ntabwo cyari icyaha cy’ibyo badukoreye gusa. Cyari n’icyaha cy’ibyo baduhishe. Icyaha cyo kutabivuga ndetse n’icyaha cyo kubikora. Ntibatwibasiye gusa. Batwibye ubumenyi bwo kwimenya ubwacu. Ubumenyi bwari gutuma twikunda ubwacu. Tugakundana. Tugahagarara hamwe aho gusenyana.

Inkuru yawe itangirira hehe?
Kuko dore ukuri — kandi ibi ni ingenzi, nuko rero mukomeze munkurikire: aho utangirira amateka yawe ni ho hazagena aho uzarangiriza. Niba amateka ya Afurika wenyine uzi atangirira mu mwaka wa 1619, igihe ubucakara bwatangiraga, ubwo rero uko wiyumva ku wo uri we na byo bitangirira mu minyururu. Mu mibabaro. Mu nkuru y’undi muntu ivuga ku gaciro kawe. Kandi akenshi — utaranabimenya — uzagenda mu buzima wikoreye iyo ntangiriro mu magufa yawe.

Ariko se bite uramutse utangiriye ahandi?
Bite uramutse utangiriye mu myaka 4,700 ishize — igihe amaboko y’Abanyafurika yubakaga za piramide (pyramids)? Igihe ubwenge bw’Abanyafurika bwabaraga imibare isi yose yari itaranatekereza? Igihe abami b’Abanyafurika batangaga amabwiriza yo kubaka inyubako zikoze mu buryo bw’ubuhanga buhanitse ku buryo abenjeniyeri b’iki gihe bakibyiga kandi bakazunguza imitwe batangaye?

Ibintu byose birahinduka iyo utangiriye aho. Uba uwigenga. Kuko intangiriro y’amateka yawe ni yo ntangiriro y’umwirondoro wawe. Kandi intangiriro y’umwirondoro wawe ni yo igena icyerekezo cyose cy’ubuzima bwawe.
Ibi si ugutera akanyabugabo gusa. Ni ingamba.

Reka mbabwire uko ayo mateka asa mu by’ukuri. Kuko bamwe muri mwe mwabwiwe make cyane kuri yo ku buryo ibyo ngiye kuvuga bishobora kumvikana nk’ibidashoboka.
Abahanga mu by’imitekerereze ya muntu bise Cognitive dissonance kubura amahoro mu bitekerezo wumva igihe ibikorwa byawe, imyitwarire yawe cyangwa imyizerere yawe bigongana. Uku gushyamirana ko mu mutwe—akenshi kumvikana nk’umuhangayiko cyangwa kwishinja icyaha—gutera ubwonko gushakisha impamvu mu buryo butabigambiriye cyangwa guhindura imyizerere kugira ngo bugarure amahoro mu mutwe.

Kandi ibyo ni byo neza neza Malcolm X yatuburiye. Yaravuze ati: “Ugomba kwitonda cyane igihe ugeza ukuri ku Munyafurika utarigeze yumva ukuri ku bimwerekeyeho mbere. Umunyafurika yarogowe mu mutwe cyane ku buryo ashobora kwanga ukuri igihe akumvise bwa mbere.”

Kandi James Baldwin — umwe mu banditsi bavugishaga ukuri kurusha abandi bose babayeho — yavuze ikintu nshaka ko mugendana. Yaravuze ati: “Byatwaye imyaka myinshi yo kuruka imyanda yose nari narigishijwe kuri njye ubwanjye, kandi nari naremeye igice, mbere y’uko nshobora kugenda ku Isi nk’aho mfite uburenganzira bwo kuba hano.”
Imyaka. Yo kwiyibagiza ku bushake inkuru y’ikinyoma kuri we ubwe. Mbere y’uko ashobora guhagarara ku isi gusa akagira ngo arahakwiriye.

Kuko iki ni cyo kintu badashaka ko umenya. Iki ni cyo kintu Marcus Garvey yatuburiraga igihe yavugaga ati: “Wibohore mu bucakara bwo mu mutwe. Nta wundi uretse twe ubwacu ushobora kubohora ibitekerezo byacu.”
Iminyururu y’umubiri yaciwe kera cyane. Ariko ubucakara bwo mu mutwe? Ubucakara bwo mu mutwe buracyariho cyane. Kandi buranyerera. Ntibusa n’umunyururu. Ntibwumvikana nka gereza. Bwumvikana nk’ibisanzwe. Bwumvikana nk’uko ibintu bisanzwe bimeze. Bwumvikana nko kuvuga ngo — birumvikana ko nshaka uruhu rwera. Birumvikana ko ngorora umusatsi wanjye ngiye mu kizamini cy’akazi. Birumvikana ko nterwa isoni no kuvuga ururimi rwanjye kavukire ahantu hiyubashye. Birumvikana ko nzi amateka y’Uburayi kurusha ayanjye.

Ako ni ko kazu k’imbohe. Kandi ikintu giteye ubwoba kurusha ibindi kuri ako kazu k’imbohe ni uko kemerera umuntu ukarimo ko nta nkuta zihari. Cyangwa bibi kurushaho — ko izo nkuta zihari ku bw’inyungu ze.

Steve Biko — umwe mu banyabwenge bakomeye uyu mugabane wigeze ugira — yavuze ikintu gikwiriye guhagarika buri wese muri twe. Yaravuze ati: “Intwaro ikomeye cyane mu maboko y’umukandamiza ni ubwonko bw’ukandamizwa.”
Tekereza icyo ibyo bisobanura. Intwaro ikomeye cyane si imbunda. Si itegeko. Si umupaka ushushanyije ku ikarita. Ni igitekerezo. Ni imyizerere. Ni akajwi gatuje kandi gahoraho imbere mu bitekerezo by’umuntu kavuga kati — uri hasi. Ntukwiriye ibirenze ibyo. Menya umwanya wawe. Guma hasi.

Niba ako kajwi gashobora guterwa mu ndiba y’umutima bihagije — niba gashobora gutuma kumvikana nk’ijwi ryawe bwite, umwanzuro wawe bwite, isuzuma ryawe ry’ukuri wikoreye — ubwo nta minyururu iba igikenewe. Imfungwa yifungirana urugi rwayo. Kandi ikintu giteye ubwoba kurusha ibindi kuri ubwo buryo bwo gufungwa ni uko bidasa na gereza. Bisa nk’ibisanzwe. Byumvikana nk’uko ibintu bisanzwe bimeze.

Nuko rero ndabasaba gukomeza gufungura imitima yanyu. N’iyo ibyo ngiye kuvuga byabatungura.

Mbere y’uko Uburayi bugira imijyi — mbere y’uko imirwa mikuru ikomeye y’Uburayi ibaho — hariho Kemet. Misiri ya Kera. Kandi ijambo Kemet, mu rurimi rw’umwimerere rw’abaturage bayo, risobanura Ubutaka bw’Abirabura. Ntabwo yitiriwe ubutaka bwayo gusa. Yitiriwe abaturage bayo. Abirabura. Bafite melanin nyinshi. Abanyafurika.

Ba Farawo ba Misiri ya Kera ntabwo bari abantu b’uruhu rwera rw’umweru Hollywood yagiye yerekana kuri za televiziyo mu myaka myinshi. Reba amashusho abaje mu mabuye nyayo. Reba ibishushanyo bikorogoshoye. Reba inyandiko za kera (hieroglyphs) — zikorogoshoye mu mabuye mu myaka ibihumbi mbere y’uko hagira ugerageza guhindura inkuru. Izuru rigari. Iminwa minini. Umusatsi w’injwiri zikomeye. Uruhu rwirabura cyane. Ibi ntabwo byari ibintu by’impanuka. Ayo yari amasura y’abami n’abamikazi, abubatsi n’abahanga mu bumenyi bw’ikirere, abanyamibare n’abaganga.
Ayo yari amasura yanyu.

Kandi ibisigazwa by’amateka ntibibeshya. Abahanga mu by’amateka ya kera (archaeologists) basanze ibisokozo bifite amenyo manini atandukanye mu mva za Misiri ya Kera — atari ibisokozo bifite amenyo mato yegeranye byagenewe umusatsi urambuye, ahubwo ibisokozo bigari bikoranye ubuhanga byagenewe umusatsi mwinshi, w’injwiri zikomeye z’Abanyafurika. Umusatsi umeze nk’ikamba ku mutwe wawe. Umusatsi bamwe muri mwe mwabwiwe guhisha, kurambura cyangwa gusabira imbabazi. Basanze amavuta ya shea butter, amavuta ya castor, n’indi miti karemano yakoreshwaga mu koroshya no kwishimira uruhu n’umusatsi by’Abanyafurika. Basanze ibisuko (cornrows), locs, n’imisatsi iboshye ku mitwe y’abami ndetse n’abaturage basanzwe — ari byo bisuko bimwe abagore n’abagabo b’Abirabura bagisuka uyu munsi. Ibisuko bimwe isi ubu itira, ikabyiyitirira kandi ikabyita ibigezweho — yibagiwe ko ba nyogokuru banyu babisukaga mu myaka ibihumbi mbere y’uko biba ibigezweho.

Basanze ibikoresho byo kubaga bibanziriza ubuvuzi bw’Uburayi ho imyaka ibihumbi. Ibimenyetso byo kubaga ubwonko, kuvura amenyo, n’ubumenyi bw’imiti. Imibare y’ubwubatsi ihanitse cyane ku buryo abenjeniyeri b’iki gihe bakibyiga batangaye. Piramide Nini ya Giza (Great Pyramid of Giza) ni yo nyubako yari ndende kurusha izindi zose ku isi mu gihe kirenga imyaka ibihumbi bine. Yubatswe n’amaboko y’Abanyafurika. Yashushanyijwe n’ubwenge bw’Abanyafurika. Yategetswe n’abami b’Abanyafurika.
Uwo ni wo murage wanyu.

Amatongo ya Zimbabwe — amabuye ateranyije neza cyane ku buryo udashobora gucishamo agapapuro hagati yayo, kandi nta sima cyangwa ibumba bakoresheje.
Ubwami bwa Mali ku ngoma ya Mansa Musa — umuntu wari ukize kurusha abandi bose mu mateka yose yanditswe y’ikiremwamuntu.
Timbuktu — Umujyi wa kera w’ubumenyi, wari urimo Kaminuza ya Sankore, aho abahanga babarirwa mu bihumbi icumi bigaga amategeko, imibare, ubumenyi bw’ikirere n’iyobokamana mu binyejana byinshi mbere y’uko za kaminuza nyinshi z’Uburayi zibaho.

Kandi dore ikintu abantu benshi — ndetse n’Abanyafurika benshi — batigeze babwirwa.
Abanyafurika bategetse Esipanye (Spain) mu gihe cy’imyaka 774. Kuva mu mwaka wa 711 kugeza mu mwaka wa 1485 nyuma ya Yesu. Hafi ibinyejana umunani. Kandi muri icyo gihe, ntibigaruriye ubutaka gusa — bubatse iterambere n’umuco. Bazanye gahunda ya kaminuza mu Burayi. Bubatse Kaminuza ya Salamanca muri Esipanye — kaminuza ya mbere kandi ishaje kurusha izindi zose mu bihugu by’Iburengerazuba. Kandi iyo kaminuza yubatswe hagendewe ku rugero rwa Kaminuza ya Jenne muri Ghana ya kera, na yo yari yarubatswe hagendewe kuri Kaminuza ya Sankore i Timbuktu. Uruhererekane rw’ubwenge bw’Abanyafurika ruva ku gisekuru kimwe rujya ku kindi, ruva ku mugabane umwe rujya ku wundi, rwubaka inzego z’ubumenyi Uburayi bwaje kwiyitirira nyuma. Bazanye ubwogero (baths) mu Burayi. Isuku y’ibanze. Isabune. Amazi atemba mu mazu. Ibintu Uburayi bwo mu gihe cyo hagati (medieval Europe) butagiraga — kandi Abanyafurika bazanye. Niba utanyizera, soma igitabo cya Stanley Lane-Poole cyitwa The Moors in Spain, cyanditswe mu 1887. Cyangwa Alejandro Makaziza kuri iyo ngingo imwe. Ibimenyetso birahari. Ntibyigeze bihishwa abantu bashakaga kubibona.

Ubwami bwa Benin bwakoze ibibumbano by’umuringa (bronze) binoze cyane ku buryo igihe abavumbuzi b’Abanyaburayi babibonaga bwa mbere, banze kwemera ko ari Abanyafurika babikoze.
Baribeshye.
Afurika ntiyari umugabane utegereje kuvumburwa. Afurika yari umugabane wari umaze kugera kure. Wari umaze kubaka. Wari umaze kwigisha isi.

Nuko rero reka mvuge neruye cyane — nta rindi somo ry’amateka, ni njyewe ubwanjye uvugana namwe mu buryo butaziguye.
Nureba ishusho Abanyafurika bifitiye uyu munsi — ishusho benshi muri twe tugendana iyo twirebye mu ndorerwamo — iyo shusho ntabwo yaremwe natwe. Yaremwe ku bwacu n’abandi. Yubatswe mu binyejana byinshi by’uburezi bubi bwateguwe ku bushake. Kandi ingaruka ni uko benshi muri twe bakuriye aho batagira icyubahiro cyuzuye ku bo bari bo. Batagira urukundo rwashoye imizi ku bo bari bo. Kandi dore ukuri kubabaza gukurikira ibyo: niba tutiyubaha ubwacu, ntidushobora kwitega ko undi muntu uwo ari we wese atwubaha. Icyubahiro gituruka imbere kigasohoka hanze. Ntushobora gusaba abandi icyo utabanje kubaka imbere muri wowe. Kandi ntushobora kubaka icyubahiro ku kintu utazi. Icyo ni cyo cyaha — ubumenyi bwo kwimenya twarabwibwe kugira ngo tutikunda ubwacu. Kugira ngo tudakundana. Kugira ngo tugume ducitsemo ibice, dutegekeka kandi tworoshye kugenzura.

Ariko ibyo birangira uyu munsi. Kuri wowe. Muri iki cyumba.

Ntukore ku mavuta ahindura uruhu (mukorogo).
Ndakomeje. Ntubikore. Kuko melanin iri mu ruhu rwawe si inenge. Ni umwihariko mwiza. Ni iya kera. Ifite imbaraga. Ni ryo bara rimwe ryarinze abakurambere bawe igihe bubakaga iterambere isi itarabasha gusobanura mu buryo bwuzuye. Uruhu rwawe rwirabura si ikibazo cyo gukemurwa. Ni ikimenyetso cy’abantu baremewe gutera imbere.

Ntugotwike umusatsi wawe ngo urambuke kugira ngo use n’undi muntu. Injwiri zawe, imisatsi yawe — ntabwo bigaragaza kutagira isuku cyangwa kutaba umunyamwuga. Ntabwo bidasokoje. Ni wa musatsi umwe wari ku mitwe ya ba Farawo. Ni wa musatsi umwe abamikazi b’Abanyafurika batakishaga zahabu. Ni wa musatsi umwe wari ukeneye bya bisokozo by’amenyo manini mu mva za Kemet. Ni wa musatsi umwe warokotse buri gikorwa cyose cyo gutuma uwuterwa isoni.

Nturi ikopi y’ubwiza bw’undi muntu. Uri umwimerere.

Uwo ni wo mutwaro washyizwe ku bitugu by’Abanyafurika. Umutwaro tutahisemo. Inkuru tutanditse. Ariko umutwaro twagiye twikorera — mu mavuta ahindura uruhu, mu misatsi iramburwa n’imiti, mu mvugo z’amahanga, mu isoni tugira zo kuvuga indimi zacu kavukire, muri buri mwanya twirebye mu ndorerwamo tukumva dutewe isoni n’ibyo tubona.
Uwo mutwaro urangira ako kanya iyo ufashe icyemezo cy’uko urangira.

Kandi iyi ni yo mpamvu — iyi ni yo mpamvu nyamukuru — ituma ibyo twigisha abana bacu bifite agaciro kuruta hafi ikindi kintu cyose tuzigera dukora nk’abantu bakuru. Niba twifuza gutuma ubuzima bw’abana bacu buba bwiza kurushaho, kimwe mu bintu by’ingenzi kurusha ibindi dushobora gukora ni ukubigisha kwimenya ubwabo. Nk’ababyeyi, nk’abarera, nk’abarimu, nk’abakuru — tugomba gukomeza kubashyiramo urukundo n’ishema ryo kuba Abanyafurika. Tugomba kubigisha amateka yabo. Tukabereka imizi yabo kugira ngo bakurane urukundo nyakuri ku bo bari bo. Kugira ngo babone umutekano imbere muri bo. Batumva ko bari hasi y’abandi. Ariko nanone batumva ko bari hejuru y’abandi mu buryo bw’ikinyoma. Ahubwo bifitiye icyizere gusa. Bakomeye. Bashobora kuvuga ukuri nta bwoba. Batunama igihe bitari ngombwa. Batiyoberanya. Bareba abantu mu maso bakavugisha ukuri.

Kuko nutigisha umwana uwo ari we, ntazamenya icyo akoresha ubuzima bwe. Ntazamenya uko yishyiriraho intego zimukwiriye. Ntazamenya ibyo ashoboye. Azamara ubuzima bwe bwose yubaka agana ku buryo undi muntu asobanura intsinzi — yiruka inyuma y’ishusho ye yateguwe n’abantu batigeze bamwifuriza ibyiza.
Umwirondoro si umurimbo. Umwirondoro ni urufatiro. Kandi ubuzima bwubatswe nta rufatiro buhora buri hafi guhirimishwa n’umuyaga umwe ukomeye.

Nuko rero ndashaka kubashishikariza — mu buryo bwihutirwa, atari mu burakari — kwiga amateka yanyu. Atari aho ubucakara bwatangiriye. Atari aho ubukoloni bwatangiriye. Subira inyuma kure kurushaho. Jya muri Kemet. Jya muri Kush. Jya muri Mali. Jya muri Great Zimbabwe. Jya i Timbuktu. Jya muri Esipanye y’Abanyafurika (Moorish Spain). Soma Cheikh Anta Diop, John Henrik Clarke, Ivan Van Sertima, Chancellor Williams, Dr. Yosef Ben-Jochannan, Stanley Lane-Poole. Kuko abantu batazi amateka yabo bameze nk’igiti kidafite imizi — kirekire bihagije ku buryo kigaragara neza, ariko umuyaga umwe ukomeye gusa ugahagije ngo ugihirike.

Ukeneye abantu bawe. Kandi abantu bawe bagukeneye ko umenya uwo uri we.
Kuko agaciro umuntu yiha kadafite imico myiza ni ubwibone gusa. Ariko agaciro umuntu yiha gafite imico myiza — gafite ubumenyi, gafite amateka, gafite intego — uko ni ukuba umuntu muzima wiyubashye. Kandi nk’uko umugani ubivuga: inyishyu y’ibikomo (cowry shell) ntimenya agaciro kayo kugeza yambawe n’umuntu ukwiriye. Menya agaciro kawe mbere y’uko isi igerageza kukaguha. Kamenye mu buryo bwimbitse cyane, mu buryo bwuzuye cyane, ku buryo nta cyumba, nta ndorerwamo, nta ruganda, nta mupaka, nta kinyoma cyavugiwe mu bisekuruza byinshi bishobora kukakwambura.

Nturi umuntu umwe gusa urimo kubaka ubuzima. Uri Umunyafurika. Umurage w’inkuru ikomeye kurusha izindi itarigeze ivugwa mu buryo bwuzuye. Uwikoreye iterambere n’umuco byanze gusibangana. Igice cy’abantu — igihe bazageraho bakibuka abo bari bo — bazatigisa isi yose.
Kandi ukwibuka gutangirira hano. Muri iki cyumba. Kuri wowe.
Bitangirira ku butwari bwo kuvuga ngo: sinari nzi ibihagije. Ariko mpisemo kubimenya ubu.

Mbere y’uko ushobora kubaka ejo hazaza, ugomba kumenya agaciro kawe. Kandi mbere y’uko ushobora kumenya agaciro kawe, ugomba kumenya uwo uri we.

Baldwin yabigezeho. Nyuma y’imyaka myinshi yo kwiyibagiza ibinyoma, yabigezeho. Amaherezo yahagaze ku isi nk’aho afite uburenganzira bwo kuba hano. Nawe uzabigeraho. Kuko kwiyibagiza ibinyoma si ryo herezo — ni umuryango. Kandi ku rundi ruhande rw’uwo muryango hari ibirenze ubumenyi gusa.
Ni ubwisanzure (ubwigenge).
Ubwisanzure bwo kumenya aho ukomoka. Ubwisanzure bwo guhagarara wemye mu wo uri we. Ubwisanzure bwo kwinjira mu cyumba icyo ari cyo cyose kuri iyi si — atari nko gusaba imbabazi, atari nk’ikibazo, atari nk’umuntu utegereje kubwirwa ko ahakwiriye.
Ahubwo nk’uhageze ari iwe.

Kandi gusobanukirwa by’ukuri uwo uri we — amateka yawe, isura yawe, umurage wawe, agaciro kawe — si igikorwa cyo kwivumbura gusa.
Ni yo ntego y’ubuzima ubwabwo.

Ukuri kubabaza kuruta icyizere kirekire gitera urujijo, ahahise hawe ntihagena ejo hazaza hawe kandi ibyo ubona ko watsinzwe ntibigusobanura, kugira ngo utere imbere umuntu agomba guhitamo ikigoye inshuro nyinshi cyane, ntibyoroha ahubwo twe tuba abanyembaraga kandi tugakomera kurushaho.

Rinda ahantu hawe (ibidukikije). Rinda abantu mukorana cyangwa mugendana. Rinda ubwonko bwawe. Kuko ntuzamuka ngo ugere ku rwego rw’inzozi zawe — umanuka ukagera ku rwego rw’ibikuzengurutse.
Iyo imizi iri hasi cyane, nta mpamvu yo gutinya umuyaga. Ba maso. Menya neza uwo muri kumwe n’ibikuzengurutse. Ntukicare hamwe n’abantu bazimya urumuri rwawe. Kuko — nk’uko abakuru babivuga — urunigi rumwe ntiruvuga (ntirukoma).

Umusaruro mwiza ni ingaruka z’ibikorwa byiza. Ibikorwa byiza ni ingaruka z’imyizerere myiza. Niba imyizerere yawe itagukorera, cyangwa bibi kurushaho, ikakurwanya, bizakugora cyane kubona umusaruro wifuza mu buzima bwawe.


Igice cya Kabiri: Haranira Ubuhanga Buhebuje (Indashyikirwa)

“Iyo uvumbuye icyo ushaka kuba cyo mu buzima, tangira kugikora nk’aho Imana ishobora byose yaguhamagaye muri iki gihe cyihariye cy’amateka kugira ngo ugikore. Kandi ntugatangire gukora akazi keza umuntu uwo ari we wese ashobora gukora, tangira gukora akazi keza kandi ugakore neza cyane ku buryo abazima, abapfuye n’abataravuka batashobora kugakora neza kurushaho.” – Dr. Martin Luther King.

Icya kabiri, mu gishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe, ugomba kugira nk’ihame ry’ibanze umwete wo kugera ku buhanga buhebuje mu byo ukora byose.

Ubuhanga buhebuje, ariko, si impanuka. Si izina ry’icyubahiro rihabwa abanyamahirwe cyangwa abafite impano kavukire — ni inzira ihitwamo ku bushake kandi ikagendwamo buri munsi. Buri zina amateka yibuka ku bw’ubuhangange — yaba ku gishushanyo, mu kibuga cyo gusiganwa, ku ruhimbi rw’abahanzi, cyangwa aho bahera ibikombe — ryanyuze mu nzira imwe, nubwo batigeze bayita iryo zina. Iyo nzira ifite ibimenyetso bitanu. Bimenye, bigendemo, maze uzasanga ubuhanga buhebuje butakiri inzozi za kure ahubwo buhindutse ishusho y’ubuzima bwawe bwa buri munsi.

1. Menya uwo uri we.
Ubuhanga buhebuje ntibutangirira ku kwigana abandi, ahubwo butangirira ku gusuzuma mu kuri kamere yawe — impano zawe, imiterere yawe, ikintu cyihariye waremewe gukora. Ben Enwonwu yabisobanukiwe hakiri kare. Aho kwigana gusa imigenzo y’ubugeni bw’Abanyaburayi, yahuje ubuhanga bw’Abayoruba n’Abigbo n’uburyo bugezweho bwo gushushanya, akora ibishushanyo n’ibibumbano — nk’icyamamare cye cyitwa Anyanwu — byashoboraga gukorwa gusa n’umuntu wari uzi neza amaso arebesha isi. Ntiyashushanyaga nk’umuhanga w’Umunyaburayi. Yashushanyaga nka Ben Enwonwu, kuko uwo ari we yari azi ko ari we.
Kwimenya ubwawe ni rwo rufatiro buri ngingo yindi yubakiraho. Ntushobora guhinduka umuntu mwiza kurusha abandi ushobora kuba we niba utabanje kumenya icyo “wowe ubwawe” ari cyo mu by’ukuri — ibikurimo, umuhamagaro wawe, ikintu kitumvikana nk’ihitamo ahubwo cyumvikana nk’umwirondoro.

2. Hinduka umuntu mwiza kurusha abandi ushobora kuba we.
Iyo umaze kumenya kamere yawe, akazi gakurikiraho ni ukuyinoza ubudacogora — atari ukwiruka inyuma y’igishushanyo mbonera cy’undi muntu. Eliud Kipchoge ni we rugero rugaragara neza rw’iki gihe. Ntiyagerageje kuba umukinnyi wo gusiganwa metero ngufi, umukinnyi w’umupira w’amaguru, cyangwa ikindi kintu kitari umukinnyi wo gusiganwa marato (marathon). Yafashe uwo mwirondoro umwe awukurikirana n’ubwitange budasanzwe ku buryo yabaye umuntu wa mbere ku isi wirutse marato munsi y’amasaha abiri, kandi afite agahigo k’isi muri marato binyuze mu kinyabupfura gihoraho abakinnyi bagenzi be n’abatoza bakunze kwita icy’abihayimana. Si we mukinnyi wa mbere ku isi mu ntera zose — yahindutse umuntu mwiza kurusha abandi ushoboka mu byo ari byo neza neza.
Iri ni ryo tandukaniro riri hagati yo kwigana n’ubuhanga nyakuri: kwigana bikopera ubuhanga bw’undi muntu; ubuhanga nyakuri bwimika ubwawe.

3. Koresha impano zawe mu gukorera abandi.
Impano ikorera nyirayo gusa ntiba yuzuye. Miriam Makeba yakoresheje ijwi rye atari ukugira ngo ashimishe abantu gusa ahubwo kugira ngo ageze ukuri kw’ivanguraruhu (apartheid) ku isi yari ikeneye kukumva — ahinduka, mu by’ukuri, ijwi mpuzamahanga ry’urugamba rwo kubohora Afurika y’Epfo. Umuziki we ntiwatandukanaga n’intego ye. Mu buryo nk’ubwo, Kwame Nkrumah yafashe impano ze z’ubwenge — amashuri ye, icyerekezo cye cya politiki, gusobanukirwa kwe inzego za gikoloni — ntiyabikoresha ku bw’inyungu ze bwite gusa, ahubwo yabikoresheje mu kuyobora Ghana ikaba igihugu cya mbere cyo munsi y’ubutayu bwa Sahara kibonye ubwigenge, no gutera imbuto y’ubumwe bw’Abanyafurika (Pan-Africanism) yaje guhindura imitekerereze ya politiki y’umugabane mu bisekuruza byinshi.
Aba bombi batwibutsa ko ikoreshwa rihanitse ry’impano atari ukwikubira, ahubwo ni ugutanga umusanzu. Ijwi ritarangurura ngo ryumvwe n’abandi, cyangwa icyerekezo gikorera wowe wenyine bimaze iki?

4. Kunda urugendo rw’akazi.
Ubuhanga buhebuje gake cyane buba ari igihe kimwe cy’intsinzi — ni ibihe ibihumbi byinshi bitagaragara, bisubirwamo n’ubwitange. Fela Kuti ntiyaguye ku njyana ya Afrobeat ku mpanuka. Yamaze imyaka myinshi ahuza injyana za highlife, jazz, na funk, agerageza ubudacogora injyana, ururimi, n’ubutumwa bwa politiki kugeza ubwo havutse injyana nshya burundu — injyana yafashe umurage w’umuziki wa Afurika ikawuha ijwi ku isi yose. Hugh Masekela yanyuze mu nzira nk’iyo hamwe n’umwirongi we (trumpet), anoza ijwi rye mu myaka mirongo y’ubuhungiro, gukorana n’abandi, n’ibitaramo, ageza injyana ya jazz yo muri Afurika y’Epfo ku ruhando mpuzamahanga atari ku bw’amahirwe amwe ahubwo binyuze mu buzima bwose bw’imyitozo n’ubwitange.
Nta n’umwe muri bo wabigezeho ako kanya. Bombi bakunze akazi ka buri munsi — imyitozo, ibigeragezo byanze, udukosa duto bakosoraga — kera cyane mbere y’uko isi ibita abahangange.

5. Ntuzigere uhagarika gutera imbere.
N’ubuhanga buhanitse bufite urundi rugendo imbere yabwo. Ngũgĩ wa Thiong’o yari amaze kugera ku ntsinzi mpuzamahanga mu buvanganzo yandika mu Cyongereza igihe yafataga icyemezo gikomeye cyo kwandika mu rurimi rwa Gikuyu — igikorwa cyateguwe cyo gusubiza agaciro indimi z’Abanyafurika mu buvanganzo no kurwanya ingoyi ya gikoloni ku buryo inkuru z’Abanyafurika zivugwamo. Byari kuba byoroshye kwicara akishimira ibyo yagezeho. Yahisemo, ahubwo, gukomeza gukura. Chinua Achebe yakurikiye inzira nk’iyo: igitabo cye Things Fall Apart (Ibintu Biracika) cyonyine cyari gihagije ngo gisigasire izina rye, gihindura uko isi isoma inkuru z’Abanyafurika kandi kirwanya ibinyejana by’inkuru za gikoloni zigoretse. Nyamara yakomeje kwandika — ibitabo, inyandiko ndende, isesengura — yanga ko igitabo kimwe cy’indashyikirwa kiba ijambo rya nyuma.
Urugero rwabo rurasobanutse: ubuhanga buhebuje si impinga ugeraho ugashingaho ibendera. Ni icyerekezo ukomeza kugendamo, na nyuma y’uko isi yamaze kukwita igihangange.

Hari umugani uvuga ngo: ‘Niba umuntu ashobora kwandika igitabo cyiza kurushaho, akabwiriza ikibwirizwa cyiza kurushaho, cyangwa agakora umutego w’imbeba mwiza kurusha uw’umuturanyi we, nubwo yakubaka inzu ye mu ishyamba, isi izaharura inzira igana ku muryango we’ – bisobanura ko niba uhanze cyangwa ukoze ikintu neza mu buryo budasanzwe, abantu bazagushaka kandi bagashyigikira umurimo wawe, hatitawe ku mbogamizi cyangwa inzitizi zose zaba zigukikije.

Niba amahirwe yawe ari ukuba umukubuzi w’imihanda, kubura imihanda nk’uko Ngũgĩ wa Thiong’o yanditse ibitabo n’amakinamico, ahitamo kwandika mu rurimi rwa Gikuyu kugira ngo asubize agaciro indimi z’Abanyafurika mu buvanganzo.
Kubura imihanda nk’uko Fela Kuti yahimbye kandi akaririmba Afrobeat, ahuza jazz, funk, na highlife mo ikintu gishya burundu.
Kubura imihanda nk’uko Chinua Achebe yanditse ibitabo, ahindura uko isi isoma inkuru z’Abanyafurika binyuze muri Things Fall Apart.
Kubura imihanda nk’uko Miriam Makeba yaririmbye ukuri imbere y’abanyembaraga, ijwi rye rigahinduka umuziki w’urugamba rwo kurwanya ivanguraruhu.
Kubura imihanda nk’uko Hugh Masekela yavugije umwirongi, ageza jazz yo muri Afurika y’Epfo ku ruhando rw’isi yose.
Kubura imihanda nk’uko Kwame Nkrumah yagize icyerekezo cy’ubumwe bw’Abanyafurika, ayobora Ghana ikaba igihugu cya mbere cyo munsi y’ubutayu bwa Sahara kibonye ubwigenge.
Kubura imihanda nk’uko Ben Enwonwu yashushanyije kandi akabumba, agaragaza ubugeni bwa Afurika bugezweho ku bitambaro no mu muringa.
Kubura imihanda nk’uko Eliud Kipchoge yirutse marato, aba umuntu wa mbere uyirutse munsi y’amasaha abiri kandi agafata agahigo k’isi n’ikinyabupfura benshi bita icy’abihayimana.
Kubura imihanda neza cyane ku buryo ingabo zose zo mu ijuru no ku isi zizahagarara zikavuga ziti: hano habaga umukubuzi w’imihanda w’igihangange wakoze akazi ke neza.

Niba udashobora kuba igiti kinini cyo ku mpinga y’umusozi, ba igihuru mu kibaya, ariko ube agahuru keza kurusha utundi ku ruhande rw’akagezi. Ba igihuru niba udashobora kuba igiti kinini. Niba udashobora kuba umuhanda munini wa kaburimbo, ba akayira gusa. Niba udashobora kuba izuba ba inyenyeri; Ntabwo ari ubunini butuma utsinda cyangwa utsindwa – ba umuntu mwiza kurusha abandi mu byo uri byo byose.

Ubuhanga buhebuje ni ukuzana ibyiza byawe byose muri buri cyumba, muri buri murimo, no muri buri mahirwe ubuzima bugushyize imbere.
Subiramo ibyo igihe kirekire bihagije maze ubuhanga buhebuje buzareka kuba impanuka.
Buzahinduka igice cy’uwo uri we.


Igice cya Gatatu: Zirikana Ubuntu (Ubumuntu)

Ijambo ry’Ikinyafurika, ijambo rifite ubwenge bwinshi kuruta ibitabo byinshi bya filozofiya — ni Ubuntu.
Ndiho kubera ko turiho.

Bivuge buhoro buhoro. Reka byinjire mu mutima. Kuko si intero gusa. Si hashtag. Si icyapa gitera akanyabugabo kamanitse ku rukuta rw’icyumba cy’inama. Ubuntu ni filozofiya yuzuye yo kubaho. Ivuga iti: Simba umuntu wuzuye ndi njyenyine. Ubumuntu bwanjye bukangurwa, bukimika kandi bukuzuzwa binyuze mu isano mfitanye n’abandi bantu. Sinuzuye ntagufite. Nawe ntuzuye utamfite. Turuzuzanya tukaba abantu nyabo.

Abaswahili baratwibutsa bati: “Mkono mmoja haulei mwana.” Ukuboko kumwe ntikurera umwana. Tekereza icyo uwo mugani uvuga. Igikorwa cy’ibanze cyo kwita ku muntu — kurera umwana — ntigishobora gukorwa n’umuntu umwe wenyine. Si umubyeyi umwe w’umugore. Si umubyeyi umwe w’umugabo. Si umuryango umwe. Bisaba umuryango mugari (community). Bisaba abaturanyi babona ibiba. Abakuru bagira inama. Inshuti ziboneka mu gihe gikwiriye zifite ijambo rikwiriye. Umudugudu si imvugo ishushanya gusa. Umudugudu ni ingamba zo kubaho.

Nyamara ahantu runaka mu nzira y’iterambere rigezweho, benshi muri twe twagurishijwe indi nkuru. Inkuru y’umuntu wiyubatse wenyine (self-made man). Umuhanga w’inyamwigendaho. Umuntu udakeneye uwo ari we wese, udafite uwo abereyemo umwenda, kandi uzamuka ku mbaraga ze wenyine. Ni inkuru ikurura abantu. Ariko nanone — kandi ibi mbivuganye ubwitonzi — ni ikinyoma.
Kuko nta muntu wiyubatse wenyine ubaho. Hariho gusa umuntu wibagiwe kubara abantu bamufashije.

Tekereza ku muco wa Harambee muri Kenya. Ijambo ubwaryo — harambee — risobanura ngo twese dufatanye dukururire hamwe. Si gahunda ya leta. Ni umuco ushaje kuruta leta iyo ari yo yose. Iyo umuntu wo mu muryango akeneye kubaka inzu, kwishyura amafaranga y’ishuri, gushyingura uwe wapfuye, cyangwa gutangira ubucuruzi — abaturage baraterana. Buri wese atanga icyo ashoboye. Bamwe bazana amafaranga. Bamwe bazana amaboko. Bamwe bazana ibiryo. Bamwe bazana kuhaba kwabo. Ariko nta muntu ugarama ngo yigire ku ruhande. Nta muntu uvuga ngo: icyo si ikibazo cyanjye. Kuko mu muryango wubakiye ku Ubuntu, ikibazo cyawe ni ikibazo cyanjye. Inzozi zawe zifitanye isano n’inzozi zanjye. Kuzamuka kwawe biranzamura.
Ibyo si intege nke.
Ubwo ni ubuhanga buhanitse.

Nk’uko undi mugani ubivuga: “Niba ushaka kwihuta, genda wenyine. Niba ushaka kugera kure, mujyane.”
Kandi Afurika ikeneye kugera kure.

Hari umugani w’Abanyafurika uvuga ngo: “Umwana utahawe ikaze n’umudugudu azawutwika kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo.”
Tekereza kuri ibyo…
Umwana utahawe ikaze n’umudugudu — azawutwika — kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo.
Iyo si imvugo ivuga ku bwangizi. Iyo ni imvugo ivuga ku nzara. Ivuga ku gikenerwa cy’ibanze cya muntu kibaho — gukenera kubonwa. Gukenera kwakirwa. Kubwirwa ngo: uri uw’aha. Ufite agaciro. Urayobora.
Iyo icyo gikenerwa kitujujwe — iyo urubyiruko rukuze rwumva rutagaragara, rwahejwe, cyangwa rubwirwa mu buryo igihumbi butuje ko ruri hasi y’abandi — ntirupfa kubyemera gusa. Rukora ibikorwa by’ubwihebe. Rushakisha kwitabwaho mu buryo bubabaza. Ruvuza urusaku kubera ko guceceka kwumvikanaga nko kuzimira. Rusingira ibintu birwangiza kubera ko nta kintu kirwubaka cyabanje gushyirwa mu maboko yarwo.

Umunyafurika yakomokaga mu muryango ushyira hamwe (collective), Umunyaburayi akomoka mu muryango w’umuntu ku giti cye (individualistic).

“Imvura ntigwa ku gisenge kimwe gusa.” — Umugani wo muri Kameruni
Igisobanuro – Nta muntu ubaho wenyine burundu. Ibintu bigira ingaruka ku muntu umwe amaherezo bigira ingaruka no ku bandi. Ibyishimo birakwira. Ububabare burakwira. Intsinzi irakwira. Ibibazo birakwira. Uyu mugani utwibutsa ko twese dufitanye isano. Iyo umuntu umwe wo mu muryango ababaye, umuryango wose ucika intege. Iyo umuntu umwe atsinze, bose babyungukiramo. Ubuntu bwigisha ko ubuzima bwacu bubohanywe nk’indodo z’umwenda umwe.

“Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.” — Umugani w’Igiswahili
Igisobanuro – Ubumwe ni imbaraga. Amacakubiri ni intege nke. Mu mateka yose, amatsinda akomeye akenshi yatsinze kubera ko yakoreye hamwe. Mu buryo nk’ubwo, imiryango akenshi yaratsinzwe kubera ko yemeye gucikamo ibice. Ubuntu butwibutsa ko imbaraga zacu zikomeye zituruka ku bufatanye aho guturuka ku guhangana.

“Umuryango umeze nk’umuba w’inkoni.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Inkoni imwe ishobora kuvunwa mu buryo bworoshye. Umuba w’inkoni biragoye cyane kuwuvuna. Abantu ku giti cyabo bashobora kuba bafite intege nke bari bonyine, ariko bari hamwe barakomera. Ubuntu butwigisha ko turindana binyuze mu bufatanye.

“Igiti kimwe ntikigira ishyamba.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Uko umuntu yaba afite impano, ubwenge cyangwa umwete bingana kose, ntashobora gukora byose wenyine. Buri ntsinzi ikomeye ishingira ku musanzu w’abantu benshi. Ubuntu bwigisha kwicisha bugufi. Butwibutsa ko dukeneranye.

“Iyo inzitiramibu z’ibitagangurirwa zishyize hamwe, zishobora guhagarika intare.” — Umugani wo muri Etiyopiya
Igisobanuro – Ubudodo bumwe bw’igitagangurirwa buroroshye cyane. Intare ishobora kubucagagura nta mbaraga ikoresheje. Ariko iyo ubudodo ibihumbi byinshi bubohanywe hamwe, buhinduka ubukomeye mu buryo butangaje. Isomo ni uko n’abantu bagaragara nk’abafite intege nke bari bonyine bashobora kugira imbaraga nyinshi iyo bashyize hamwe bagamije intego imwe.

“Inzu yubatswe n’amaboko menshi ntizigera igwa.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Ibyubatswe mu bufatanye bikunda gukomera kuruta ibyubatswe n’umuntu umwe. Amaboko menshi azana ubuhanga butandukanye, ibitekerezo bitandukanye n’imbaraga zitandukanye. Umuryango utanga ituze n’ubudahangarwa. Ubuntu bwigisha ko intsinzi zirambye gake cyane ziba ari iz’umuntu umwe.

Ubutumwa bw’ingenzi bw’Ubuntu
Uri uw’agaciro, ariko nturi ukwihariye wenyine.
Intsinzi yawe ifitanye isano n’intsinzi y’abandi.
Ubumuntu bwawe bufitanye isano n’ubumuntu bw’abandi.
Inkuru yawe ni igice cy’inkuru ngari.
Kandi umuntu ukomeye kurusha abandi si uhagarara hejuru y’abandi bose, ahubwo ni usobanukiwe ko “Ndiho kubera ko turiho.”

Isomo Rikomeye ry’Imigani y’Ubuntu

  • Dufitanye isano (Imvura ntigwa ku gisenge kimwe gusa.)
  • Tuba abo turi bo binyuze mu bandi (Umuntu ni umuntu kubera abandi bantu.)
  • Ubumwe burema imbaraga (Umoja ni nguvu.)
  • Umuryango uraturinda (Umuba w’inkoni ntushobora kuvunwa mu buryo bworoshye.)
  • Nta muntu utsindira wenyine (Igiti kimwe ntikigira ishyamba.)
  • Imbaraga zishyizwe hamwe zikuba inshuro nyinshi ubushobozi (Ubudodo bw’igitagangurirwa bushobora guhagarika intare.)
  • Ibyo amaboko menshi yubatse biraramba (Inzu yubatswe n’amaboko menshi ntizigera igwa.)

Kandi wibuke: “Igiti kimwe rukumbi ntikigira ishyamba.”
Igiti kimwe mu kibaya kirambuye kiba ari cyiza. Ariko kandi kiba gifite ibyago byinshi. Umuyaga ishyamba ritananirwa kumva ushobora kurandura icyo giti kimwe burundu. Ishyamba ntiribaho kubera ko ibiti byaryo ku giti cyabyo bifite imbaraga nyinshi — ahubwo ni kubera ko imizi yabyo yisobekeranya munsi y’ubutaka, igakomezanya mu buryo butagaragara, igasangira amazi n’intungamubiri, igafata ubutaka bugakomera mu gihe cy’umuyaga.
Ibyo ni byo umuryango ukora. Ibyo ni byo Ubuntu bukora. Imizi yisobekeranya aho nta muntu ubireba — kandi iyo umuyaga uje, dufatana mu maboko tugahagarara twemye.
Turakenerana. Turakiranya. Turubakana.

Ubuntu bisobanura ko intsinzi yawe ari intsinzi yanjye. Iyo umunyeshuri wo muri iri shuri abaye muganga akagaruka gukorera uyu muryango — iyo si intsinzi ye wenyine. Iyo ni intsinzi ya buri mwarimu waraye akora amasaha y’ikirenga. Buri mubyeyi witanze. Buri munyeshuri mugenzi we wamuteye akanyabugabo. Buri mukuru wamusengeye. Intsinzi ye ni imbuto y’igiti cyatewe n’amaboko menshi.

Inzira yanyigishije ko nta muntu ubigeraho wenyine.
Umushyitsi ahinduka inshuti. Umudugudu uhinduka ishuri. Moto ipfuye ihinduka ubutumire bw’ubuntu n’ineza. Kwambuka umupaka bihinduka urwibutso rw’uko imirongo iri hagati yacu yashushanyijwe n’undi muntu — kandi ko munsi y’iyo mirongo, turi abantu bamwe, dukira ibikomere bimwe, turota inzozi zimwe, twubaka tugana ku museke umwe.
Kuko ntabwo urimo kubaka ubuzima gusa. Urimo kubaka ikiraro. Ikiraro gihuza aho wavuye n’aho ujya. Ikiraro gihuza Afurika ya kera na Afurika y’ejo hazaza. Ikiraro gihuza umukuru wari ufite ubumenyi n’umwana ukeneye kubwakira. Ikiraro gihuza intsinzi yawe n’amahirwe y’undi muntu.
Ubaka icyo kiraro neza. Cyubake gikomeye. Cyubake ari kigari bihagije ku buryo abandi bacyambukiraho.

Kandi Ubuntu bisobanura ko ububabare bwawe atari ubwawe wenyine. Iyo umuvandimwe wawe ahangayitse — iyo mushiki wawe arohama mu guceceka — iyo umusore uri ku muhanda yihebye — icyo si ikibazo cy’umuntu ku giti cye. Icyo ni igikomere cy’umuryango wose. Kandi ibikomere by’umuryango bikizwa n’ubwitange bw’umuryango.

Mu muco w’Abacholi bo mu majyaruguru ya Uganda, hari umuhango witwa gomo tong — kugonda icumu. Iyo amakimbirane yari yarashenye umuryango, igihe urugomo rwari rwarateye ibikomere hagati y’imiryango n’amoko byumvikanaga ko bidashobora gukira — abaturage barateranaga. Atari ukugira ngo bashinje abantu ibyaha. Atari ukugira ngo bahane. Ahubwo kugira ngo basane. Kugira ngo bagonde icumu — intwaro y’urugomo — rihinduke indi shusho nshya. Kugira ngo bahindure ubwangizi mo ubwiyunge. Kuko Ubuntu buvuga buti: Sinshobora kumererwa neza mu buryo bwuzuye mu gihe wowe ukomeretse. Gukira kwawe ni igice cy’ubuzima bwanjye bwuzuye.

Iyo ni yo mpamvu umuryango ufite agaciro. Iyo ni yo mpamvu kugira abakurera n’abakugira inama (mentorship) bifite agaciro. Iyo ni yo mpamvu impuhwe zifite agaciro.
Tekereza ku bayobozi n’abajyanama baremye abayobozi bakomeye b’uyu mugabane. Nelson Mandela na Walter Sisulu — Sisulu wamenye ikintu kidasanzwe muri Mandela akiri muto mbere y’uko Mandela ubwe akibona muri we, wamuyoboye, akamutera imbaraga, kandi akagendana nawe mu myaka mirongo y’urugamba. Patrice Lumumba n’ihuriro ry’abanyabwenge b’Abanyafurika batyaje ibitekerezo byabo hamwe. Wangari Maathai akiri muto n’abarimu banze kumutererana, bamushyigikiye bamugeza kure kurusha uko yatekerezaga ko ashobora kugera.
Nta gihangange gihagarara cyonyine. Buri gihangange kigira umuntu — cyangwa abantu benshi — bakizeye mbere y’uko isi ibikora.

Nuko rero ba uwo muntu ku wundi. Ba Walter Sisulu mu nkuru y’undi muntu. Ba nyogokuru ku birenge bye hicara umuyobozi w’ejo hazaza. Ba umwarimu uvuga ati — ndabona ikintu muri wowe utarabasha kwibonamo ubwawe.
Nk’uko abakuru babivuga: “Umwana uhetswe mu mugongo abona kure kurusha ugenda wenyine.” Umwana uri mu mugongo abona kure kurushaho — atari ukubera ko ari muremure, ahubwo kubera ko hari umuntu wahisemo kumuheka. Hari umuntu wahisemo kumuzamura. Hari umuntu wavuze ati: nturagera aho ushobora kugenda muri iri shyamba wenyine, nuko rero reka nguheke kugeza ubishoboye. Reka ngutize uburebure bwanjye. Reka dusangire icyerekezo cyanjye.
Uko ni ukuyobora abandi. Uwo ni umuryango. Ubwo ni Ubuntu mu bikorwa.

Nuko rero kubohora ibitekerezo byawe bisobanura gusobanukirwa ibi byose. Bisobanura kureba ikarita ya Afurika atari mu maso yo mu mwaka wa 1884, ahubwo mu maso y’imyaka ibihumbi n’ibihumbi by’iterambere rya Afurika. Kwame Nkrumah yaravuze ati: “Sinabaye Umunyafurika kubera ko navukiye muri Afurika, ahubwo ni kubera ko Afurika yavukiye muri njye.” Julius Nyerere yaravuze ati: “Iterambere rya Afurika risaba ubumwe bwa Afurika.” Kandi Abanyamisiri ba kera — abakurambere bawe bo muri Kemet — bubatse iterambere ryabo ryose ku ihame ryitwa Ma’at. Ukuri. Ubutabera. Uburinganire. Ubwumvikane. Atari ku muntu umwe. Atari ku bwoko bumwe. Ahubwo kuri bose.
Iyo ni yo Afurika turimo kwisubiza.


Wibuke Abo Twari Bo

Kimwe mu makosa akomeye yakozwe kuri Afurika ni ukwemera ko uyu mugabane wari ukeneye gucibwamo ibice by’ibihugu bitari karemano. Iyi mipaka ntiyashyizweho n’Abanyafurika. Yashushanyijwe n’abanyamahanga mu mpera z’ikinyejana cya cumi n’icyenda, akenshi batitaye na gato ku bantu bari basanzwe bayituyeho.

Mbere ya 1884, nta mirongo igororotse yari iriho muri Afurika. Nta mipaka y’imihimbano yacaga mu midugudu, mu miryango no mu mico. Hariho ubwami, inzira z’ubucuruzi, ukwimuka kw’abantu n’abaturage babanaga, bubakana kandi bakundana kuri uyu mugabane mu myaka ibihumbi n’ibihumbi. Hanyuma ibihugu cumi na bine by’Uburayi byicaye mu cyumba i Berlin — nta Munyafurika n’umwe uri muri icyo cyumba, nta n’umwe — maze bigabana umugabane wose hagati yabyo. Ibihugu mirongo ine byashushanyijwe mu mezi make gusa. Imirongo yaciye mu Bamasai, mu Bewe, mu Bakongo, mu Basomali, mu Batuareg, mu Bahimba — itandukanya imiryango, imico n’imyirondoro n’ikaramu y’ushushanya amakarita.

Hanyuma igice cy’uburyarya bukomeye kurusha ibindi: batumye turwana hagati yacu dupfa imipaka bashushanyije. Kuko Afurika icitsemo ibice idashobora guhangana n’ibihangange byayiciyemo ibice. Buri gihe igihugu cya Afurika kirwanye n’igituranyi cyacyo bipfa umupaka — iyo ni ikaramu y’umunyamahanga igikomeza kumena amaraso. Buri gihe tuvuze ngo ndi Umunyakenya, sindi Umunyatanzaniya nk’aho iyo mipaka ari yo ituranga — tuba dusubiramo imirongo itarigeze iba iyacu.
Twahoraga turi abantu bamwe.
Batwemeje gusa ko turi benshi batandukanye.
Intego yari yoroshye: gucamo ibice no gutegeka.

Nyamara uburyo gakondo bw’Abanyafurika bwari butandukanye cyane. Abanyafurika bateye imbere mu byo twakwita ibihugu n’ubwami bigari — imiryango minini ya politiki aho amoko menshi, indimi, imico, n’amadini byabanaga neza. Abantu bacuruzanyaga, bakigiranaho, bagashyingirana hagati y’imiryango, kandi bakubaka iterambere ryamaze ibinyejana byinshi.
Amateka yacu ntiyigeze aba amateka yo kwigunga. Yari amateka yo guhuza no gusabana.

Isano iri hagati y’umuryango muto, ubwoko n’umudugudu. Nta muntu w’Umunyafurika wari ukwihariye wenyine nk’uko bimeze uyu munsi aho ushobora kuvuga ngo ndi umuntu ku giti cyanjye ukora ibyanjye. Ntiwashoboraga kubona umuntu umeze utyo. Umuryango nyafurika wari wubatswe ku buryo utashoboraga kubona abantu baba bonyine. Abantu bose bari bafite aho bahuriye n’umuryango. Urugero, iyo umugore yabaga umupfakazi, yasubiraga mu muryango we cyangwa akaguma mu muryango w’umugabo we. Buri wese yari afite umuntu ahuriye nawe mu gisekuru cy’umuryango.

Niyo mpamvu igice kinini cy’imiryango y’Abanyafurika cyatangiriye ku mibanire rusange. Umuntu yabaga afitanye isano n’umuryango we wa hafi, hanyuma ubwoko, hanyuma umudugudu, hanyuma igihugu. Ku buryo buri muntu yabaga afite urusobe rw’imiryango yabarizwagamo. Niyo mpamvu nta mateka menshi yanditswe y’ibibazo by’imyitwarire mibi ku bana kubera ko buri wese yabaga afite umuntu abazwa mu nzego z’umuryango.

Muri iyi miryango nta jambo risobanura “gereza” ryabagaho kubera ko nta muntu wari warigeze ajyayo. Nta jambo risobanura “ikigo cy’imfubyi” kubera ko nta muntu wari warigeze ajugunya abana. Nta jambo risobanura “inzu y’abasaza” kubera ko nta muntu wari warigeze ajugunya sogokuru na nyogokuru.

Imiterere y’umuryango ishingiye kuri izi ndangagaciro – nta jambo risobanura “uburaya” ryabagaho kubera ko icyo gitekerezo cyari ikizira kidashoboka – iyo urebye imiterere y’umuryango – iyo umukobwa yabaga atarashaka ageze mu kigero runaka – imiryango ibiri yarateranaga ikareba icyakorwa. Kandi bamushakiraga umugabo umukwiriye niba atarashoboye kumwibonera. Ibi byari mbere y’uko haduka iby’urukundo rw’amarangamutima gusa mu ishyingiranwa (romantic love). Igihe twakiraga igitekerezo cy’Abanyaburayi cy’urukundo rw’amarangamutima – icyo ni cyo gihe ibibazo byatangiriye kubera ko ishyingiranwa ry’Abanyafurika ryari rishingiye ku cyubahiro no guhuza imiryango ndetse rimwe na rimwe no guhuza imidugudu… Kandi iyo miterere y’umuryango n’uruhererekane ni byo byari urufatiro rw’iterambere rikomeye rya Afurika ya kera. Igihe Abanyafurika batangiraga kwigana imiterere y’umuryango w’Abanyaburayi, byashenye ubumwe bw’umuryango nyafurika n’imbaraga z’umuco nyafurika, imigenzo, indangagaciro ndetse n’isenyuka ry’ubwami n’iterambere bikomeye.

Benshi muri twe ntituzi amateka yacu bwite.
Kandi ndashaka kubivuga neruye: iryo si ikosa ryacu. Ariko kuguma muri ubwo bujiji — iryo ryaba ari ihitamo ryacu.
Kuko ibyo twigishijwe mu ishuri ntibyari inkuru yuzuye. Nta n’aho byari bihuriye.
Ishuri rya gikoloni ryaduhaye uburyo bwihariye cyane bw’amateka — uburyo bwatangiriraga inkuru yacu mu minyururu, mu gutsindwa, mu buryo undi muntu asobanura abo turi bo. Ryasimbutse ibintu byose byabaye mbere. Kandi ibyabaye mbere byari bitangaje.

Ariko dore ikibabaje kurushaho muri ibi. Ntabwo byari impanuka gusa ko tutigishijwe amateka yacu. Wari umugambi wateguwe ku bushake. Kuko niba ushobora gutuma abantu biyanga bo ubwabo — niba ushobora gutuma bareba ishusho yabo bakumva isesemi aho kumva ishema — ntuba ugikeneye iminyururu ukundi. Uba ukoze ikintu gifite imbaraga nyinshi kurushaho. Uba ubahinduye abanzi bo ubwabo.

Bitekerezeho. Ninkwigisha kwiyanga — kwiyanga by’ukuri — noneho igihe urebye umuntu usa nawe, umuntu musangiye isura, uruhu, umusatsi, amaraso — ntubona umuvandimwe. Ntubona mushiki wawe. Ubona cya kintu wigishijwe gusuzugura. Kandi urugomo rukurikiraho ntirupfa kubaho gusa. Ni umusaruro wumvikana w’uburezi bubi. Twigishijwe kurwanira ubwacu kugira ngo tutazahagarara hamwe. Kuko uburyo bwonyine abantu bake bashobora gutegeka abenshi ni ugutanya no gutegeka (divide and conquer). Kandi uburyo bukora neza kurusha ubundi bwo gutanya no gutegeka ntibubera ku rugamba. Bubera mu mutwe.

Marcus Mosiah Garvey yabivuze yeruye ati: abantu badafite ubumenyi ku mateka yabo, umuco wabo, na bo ubwabo bameze nk’igiti kidafite imizi. Kandi igiti kidafite imizi ntigishobora guhagarara. Ntigihera ngo gikure. Ntigihera ngo kirokoke umuyaga uwo ari wo wose. Kiragwa gusa — atari uko cyari gifite intege nke, ahubwo kubera ko cyatandukanyijwe n’isoko yacyo.

Kandi dore icyaha twakorewe — kandi ndashaka ko mubyumva neza — nticyari icyaha cy’ibyo badukoreye gusa. Cyari icyaha cy’ibyo baduhishe. Icyaha cyo kureka kubikora ndetse n’icyaha cyo kubikora ku bushake. Ntibatugabyeho ibitero gusa. Batwibye ubumenyi bwacu bwite. Ubumenyi bwari gutuma twikunda. Tukundana. Tugahagarara hamwe aho gusenyana.

Inkuru yawe itangirira hehe?
Kuko dore ukuri — kandi ibi ni ingenzi, bityo mukomeze muntege amatwi: aho utangirira amateka yawe ni ho hazagena aho uzarangiriza. Niba amateka ya Afurika wenyine uzi atangirira mu mwaka wa 1619, igihe ubucakara bwatangiraga, ubwo imyumvire yawe y’uwo uri we na yo itangirira mu minyururu. Mu bubabare. Mu nkuru y’undi muntu ku gaciro kawe. Kandi birashoboka cyane — utanabizi — ko uzagenda mu buzima utwaye iyo ntangiriro mu magufwa yawe.

Ariko se bite uramutse utangiriye ahandi hantu?
Bite uramutse utangiriye mu myaka 4,700 ishize — igihe amaboko y’Abanyafurika yubakaga za piramide (pyramids)? Igihe ubwenge bw’Abanyafurika bwabaraga imibare isi yose itari yanatekereza na rimwe? Igihe abami b’Abanyafurika batangaga amabwiriza yo kubaka inyubako zikoze mu buhanga buhanitse ku buryo abahanga mu by’ubwubatsi b’iki gihe bakiziga bakazunguza imitwe?
Byose birahinduka iyo utangiriye aho. Uba ubohotse. Kuko intangiriro y’amateka yawe ni yo ntangiriro y’umwirondoro wawe. Kandi intangiriro y’umwirondoro wawe igena inzira yose y’ubuzima bwawe.
Ibi si ugutera akanyabugabo gusa. Iyi ni ingamba.

Reka mbabwire uko ayo mateka asa mu by’ukuri. Kuko bamwe muri mwe mwabwiwe make cyane kuri yo ku buryo ibyo ngiye kuvuga bishobora kumvikana nk’ibidashoboka.
Abahanga mu by’imitekerereze ya muntu (psychologists) babyise Cognitive dissonance — ni ukutamererwa neza mu mutwe wumva igihe ibikorwa byawe, imyitwarire yawe, cyangwa imyizerere yawe bigongana. Uku gushyamirana mu mutwe — akenshi kumvikana nk’umuhangayiko cyangwa kwishinja icyaha — gutuma ubwonko bupfobya iryo gongana mu buryo butamenyekana cyangwa bugahindura imyizerere kugira ngo busubizeho umutuzo mu mutwe.

Kandi ibyo ni byo neza Malcolm X yatuburiye. Yaravuze ati: “Ugomba kwitonda cyane igihe ugeza ukuri ku Munyafurika utarigeze yumva mbere ukuri ku byerekeye we ubwe. Umunyafurika yarogowe mu mutwe cyane ku buryo ashobora kwanga ukuri igihe akwumvise bwa mbere.”

Kandi James Baldwin — umwe mu banditsi bavugisha ukuri kurusha abandi bose babayeho — yavuze ikintu nshaka ko mujyana. Yaravuze ati: “Byatwaye imyaka myinshi yo kuruka umwanda wose nari narigishijwe kuri njye ubwanjye, kandi nari naremeye igice, mbere y’uko nshobora kugenda ku Isi nk’aho mfite uburenganzira bwo kuba hano.”
Imyaka. Yo kwiyibagiza ku bushake inkuru y’ikinyoma kuri we ubwe. Mbere y’uko ashobora guhagarara ku isi gusa akumva ko ahakwiriye.

Kuko iki ni cyo kintu badashaka ko umenya. Iki ni cyo kintu Marcus Garvey yatuburiraga igihe yavugaga ati: “Wibohore mu bucakara bwo mu mutwe. Nta wundi uretse twe ubwacu ushobora kubohora ibitekerezo byacu.”

Iminyururu y’umubiri yacitse kera cyane. Ariko ubucakara bwo mu mutwe? Ubucakara bwo mu mutwe buracyariho cyane. Kandi buriyoberanya. Ntibusa nk’umunyururu. Ntibwumvikana nka gereza. Bwumvikana nk’ibisanzwe. Bwumvikana nk’uko ibintu bisanzwe bigenda. Bwumvikana nko kuvuga ngo — birumvikana ndashaka uruhu rwerurutse. Birumvikana ndagorora umusatsi wanjye ngiye gukora ikizamini cy’akazi. Birumvikana nterwa isoni no kuvuga ururimi rwanjye kavukire mu nama zikomeye. Birumvikana nzi byinshi ku mateka y’Uburayi kuruta ayanjye bwite.

Ako ni ko kazu ka gereza. Kandi ikintu giteye ubwoba cyane kuri aka kazu ni uko kemeza umuntu ukari mo ko nta nkuta zihari. Cyangwa ikibi kurushaho — ko izo nkuta zihari ku bw’inyungu ze bwite.

Steve Biko — umwe mu bahanga b’ingenzi uyu mugabane wigeze ubyara — yavuze ikintu gikwiriye guhagarika buri wese muri twe agahinda umushyitsi. Yaravuze ati: “Intwaro ikomeye kurusha izindi mu biganza by’umukandamiza ni ubwonko bw’ukandamizwa.”

Tekereza icyo ibyo bisobanura. Intwaro ikomeye kurusha izindi si imbunda. Si itegeko. Si umupaka ushushanyije ku ikarita. Ni igitekerezo. Ni imyizerere. Ni ukwongorera gutuje kandi guhoraho imbere mu bwonko bw’umuntu kuvuga ngo — uri hasi. Ntukwiriye ibirenze ibyo. Menya umwanya wawe. Guma hasi.

Niba uko kwongorera gushobora guterwa mu mutwe bikagera kure bihagije — niba gushobora guhindurwa nk’ijwi ryawe bwite, umwanzuro wawe bwite, isuzuma ryawe ry’ukuri kuri wowe ubwawe — ubwo nta minyururu iba igikenewe. Imfungwa yifungirana urugi rwayo ubwayo. Kandi ikintu giteye ubwoba cyane kuri ubwo buryo bwo gufungwa ni uko budasa na gereza. Busa nk’ibisanzwe. Bwumvikana nk’uko ibintu bisanzwe bigenda.

Nuko rero ndabasaba gukomeza gufungura imitima. N’iyo ibyo ngiye kuvuga byabatungura.

Mbere y’uko Uburayi bugira imijyi — mbere y’uko imirwa mikuru ikomeye y’Uburayi ibaho — hariho Kemet. Misiri ya Kera. Kandi ijambo Kemet, mu rurimi rw’umwimerere rw’abaturage baho, risobanura Ubutaka bw’Abirabura. Ntirikitiriwe ubutaka bwahonyine. Ryitiriwe abaturage baho. Abirabura. Abafite melanin. Abanyafurika.

Abami ba Misiri ya kera (Farawo) ntibari ba bantu bafite uruhu rwerurutse Hollywood imaze imyaka myinshi yerekana mu mafilime. Reba amashusho nyayo abajwe mu mabuye. Reba ibishushanyo byakozwe. Reba inyandiko za hieroglyphs — zakorogoshowe mu mabuye mu myaka ibihumbi mbere y’uko hagira ugerageza gusubiramo inkuru. Izuru rigari. Iminwa minini. Umusatsi wizinga cyane. Uruhu rwirabura cyane. Ibi ntibyari ibintu byapfuye kubaho. Aya yari amasura y’abami n’abamikazi, abahanga mu by’ubwubatsi n’abahanga mu by’inyenyeri, abahanga mu mibare n’abaganga.
Aya yari amasura yanyu.

Kandi ibikoresho bya kera byavumbuwe ntibibeshya. Abashakashatsi mu by’amateka (archaeologists) basanze ibisokozo bifite amenyo manini mu mva za Misiri ya kera — atari ibisokozo bifite amenyo mato kandi yegeranye byagenewe umusatsi urambuye, ahubwo ibisokozo binini byakozwe n’ubuhanga byagenewe umusatsi mwinshi, wizinga cyane w’Abanyafurika.
Ubwoko bw’umusatsi wicara ku mutwe wawe nk’ikamba. Ubwoko bw’umusatsi bamwe muri mwe babwiwe guhisha, kudefiriza, cyangwa gusabira imbabazi. Basanze amavuta ya shea butter, amavuta y’ikibonobono (castor oil), n’ibindi bintu kamere byakoreshwaga mu koroshya no kwishimira uruhu n’umusatsi by’Abanyafurika.
Basanze ibisuko by’imirongo (cornrows), locs (amaderedi), n’uburyo bwo kuzinga umusatsi ku mitwe y’abami n’abaturage basanzwe — uburyo bumwe neza abagore n’abagabo b’Abirabura bagisuka uyu munsi. Uburyo bumwe isi ubu itira, ikabwiyitirira, kandi ikabwita ubigezweho — yibagiwe ko ba nyogokuru banyu babisukaga mu myaka ibihumbi mbere y’uko biba ibigezweho.

Basanze ibikoresho byo kubaga byabayeho mbere y’ubuvuzi bw’Uburayi mu myaka ibihumbi. Ibimenyetso byo kubaga ubwonko, ubuvuzi bw’amenyo, n’ubumenyi bw’imiti. Imibare y’ubwubatsi iteye imbere cyane ku buryo abahanga mu by’ubwubatsi b’iki gihe bakiyiga batangaye.
Piramide Nini ya Giza (Great Pyramid of Giza) yabaye inyubako ndende kurusha izindi ku isi mu gihe kigera ku myaka ibihumbi bine. Yubatswe n’amaboko y’Abanyafurika. Yashushanyijwe n’ubwenge bw’Abanyafurika. Yategetswe kubakwa n’abami b’Abanyafurika.
Uwo ni wo murage wanyu.

Amatongo ya Zimbabwe — amabuye yateranyijwe neza cyane ku buryo udashobora gucisha urupapuro hagati y’amabuye, kandi nta sima cyangwa ibumba bakoresheje.
Ubwami bwa Mali ku ngoma ya Mansa Musa — umuntu ukize kurusha abandi bose mu mateka yanditswe ya muntu.
Timbuktu — Umujyi wa kera w’ubumenyi, wari urimo Kaminuza ya Sankore, aho abanyeshuri n’abahanga babarirwa muri za mirongo y’ibihumbi bigaga amategeko, imibare, ubumenyi bw’ikirere n’iyobokamana mu binyejana byinshi mbere y’uko za kaminuza nyinshi z’i Burayi zibaho.

Kandi dore ikintu abantu benshi — ndetse n’Abanyafurika benshi — batigeze babwirwa.
Abanyafurika bategetse Esipanye (Spain) mu gihe cy’imyaka 774. Kuva mu mwaka wa 711 kugeza mu 1485 nyuma ya Yezu.
Hafi ibinyejana umunani. Kandi muri icyo gihe, ntibigaruriye ubutaka gusa — bubatse umuco n’iterambere.
Bazanye gahunda ya za kaminuza mu Burayi. Bubatse Kaminuza ya Salamanca muri Esipanye — kaminuza ya mbere kandi ishaje kurusha izindi mu isi y’Iburengerazuba.
Kandi iyo kaminuza yubatswe hagendewe ku rugero rwa Kaminuza ya Jenne muri Gana ya kera, na yo yari yarubatswe hagendewe kuri Kaminuza ya Sankore i Timbuktu.
Umuco w’ubwenge w’Abanyafurika watembaga uva ku gisekuru kimwe ujya ku kindi, uva ku mugabane umwe ujya ku wundi, wubaka inzego z’ubumenyi Uburayi bwaje kwiyitirira nyuma.

Bazanye ubwogero (baths) mu Burayi. Isuku y’ibanze. Isabune. Amazi atemba mu mazu. Ibintu Uburayi bwo mu gihe cyo hagati butagiraga — kandi Abanyafurika bazanye na bo. Niba mutanyizera, musome igitabo cya Stanley Lane-Poole cyitwa The Moors in Spain, cyanditswe mu 1887. Cyangwa Alejandro Makaziza kuri iyo ngingo imwe. Ibimenyetso birahari. Ntibyigeze bihishwa abantu bashakaga kubishaka.

Ubwami bwa Benin bwakoze ibishushanyo mu muringa (bronze castings) binonosoye cyane ku buryo igihe abavumbuzi b’Abanyaburayi babibonaga bwa mbere, banze kwemera ko ari Abanyafurika babikoze.
Baribeshye.
Afurika ntiyari umugabane utegereje kuvumburwa. Afurika yari umugabane wari waramaze kugera. Wari waramaze kubaka. Wari waramaze kwigisha isi.

Nuko rero reka mvuge mu buryo bweruye cyane — nta rindi somo ry’amateka, ni njye uvugana namwe mbonankubone gusa.
Iyo urebye ishusho Abanyafurika bifitiye uyu munsi — ishusho benshi muri twe dutwara iyo twirebye mu ndorerwamo — iyo shusho ntiyakozwe natwe. Yakorewe twe. Yubatswe mu binyejana byinshi by’uburezi bubi bwakozwe ku bushake.
Kandi igisubizo ni uko benshi muri twe bakuriye aho batifitiye icyubahiro cyiza. Nta rukundo rwimbitse, rushinze imizi ku bo turi bo.
Kandi dore ukuri kubabaza gukurikiraho: niba tudafite icyubahiro kuri twe ubwacu, ntidushobora kwitega ko undi muntu uwo ari we wese azakitwereka.
Icyubahiro gitemba gisohoka kiva imbere. Ntushobora gusaba abandi ibyo utabanje kubaka imbere muri wowe. Kandi ntushobora kubakira icyubahiro ikintu utazi.
Icyo ni cyo cyaha — ubumenyi bwo kwimenya bwaribwe muri twe kugira ngo tutazikunda. Kugira ngo tutazakundana. Kugira ngo tuzagume dutandukanye, dushobora gutegekwa, kandi twyoroshye kugenzurwa.

Ariko ibyo birangiriye uyu munsi. Kuri wowe. Muri iki cyumba.

Ntukegere amavuta atukuza uruhu.
Ndakomeje. Ntuyegere. Kuko melanin iri mu ruhu rwawe si inenge. Ni umwihariko mwiza. Ni iya kera. Ifite imbaraga. Ni yo irangi rimwe ryarinze abakurambere bawe igihe bubakaga amajyambere isi itaragira ubushobozi bwo gusobanura mu buryo bwuzuye. Uruhu rwawe rwirabura si ikibazo cyo gukemurwa. Ni igihamya cy’abantu baremewe gutera imbere.

Ntugatwike umusatsi wawe uwugorora kugira ngo use n’undi muntu. Umusatsi wawe wizinga, amaderedi yawe — si ibintu bitajyanye n’akazi. Si ibintu bidashamaje. Ni umusatsi umwe wari ku mitwe y’abami ba Misiri (Farawo). Ni umusatsi umwe abamikazi b’Abanyafurika batakishaga zahabu. Ni umusatsi umwe wari ukeneye bya bisokozo by’amenyo manini mu mva za Kemet. Ni umusatsi umwe warokotse buri gerageza ryose ryo gutuma uwuterwa isoni.
Nturi fotokopi y’urugero rw’ubwiza rw’undi muntu. Uri umwimerere.

Uwo ni wo mutwaro washyizwe ku bitugu by’Abanyafurika. Umutwaro tutahisemo. Inkuru tutanditse. Ariko iyo twagiye twikorera — mu mavuta yacu atukuza uruhu, mu musatsi wacu ugororeshwa imiti, mu mivugire yacu y’indimi z’amahanga, mu isoni tugira ku ndimi zacu kavukire, muri buri mwanya twirebye mu ndorerwamo tukumva dutewe isoni n’ikitureba.
Uwo mutwaro urangira umunota uhisemo ko urangira.

Kandi iyi ni yo mpamvu — iyi ni yo mpamvu nyamukuru — ibyo twigisha abana bacu bifite agaciro kuruta hafi ikindi kintu cyose tuzakora nk’abantu bakuru. Niba twifuza gutuma ubuzima bw’abana bacu buba bwiza kurushaho, kimwe mu bintu by’ingenzi dushobora gukora ni ukubigisha kwimenya bo ubwabo. Nk’ababyeyi, nk’abarezi, nk’abarimu, nk’abakuru — tugomba gukomeza kubateramo urukundo n’ishema ryo kuba Umunyafurika. Tugomba kubigisha amateka yabo. Tubereke imizi yabo kugira ngo bakure bafite urukundo nyakuri rw’abo bari bo. Kugira ngo babone umutekano imbere muri bo. Batumva bari hasi. Ariko kandi batumva bari hejuru y’abandi mu buryo bw’ikinyoma. Ahubwo bifitiye icyizere gusa. Bashize amanga. Bashobora kuvuga ukuri nta bwoba. Batunama igihe bitari ngombwa. Batiyoberanya. Bareba abantu mu maso kandi bakavuga mu buryo bw’ukuri.

Kuko nutigisha umwana uwo ari we, ntazamenya icyo akora n’ubuzima bwe. Ntazamenya uko ashyiraho intego zimukwiriye. Ntazamenya ibyo ashoboye. Azamara ubuzima bwe bwose yubaka yerekeza ku buryo undi muntu asobanura intsinzi — yiruka inyuma y’ishusho ye yashushanyijwe n’abantu batigeze bamwifuriza ibyiza ku mutima.

Umwirondoro si umutako. Umwirondoro ni urufatiro. Kandi ubuzima bwubatswe budafite urufatiro buhora buri umuyaga umwe ukomeye gusa ngo buhirime.

Nuko rero ndashaka kubashishikariza — mu buryo bwihutirwa, atari mu burakari — kwiga amateka yanyu. Atari guhera aho ubucakara bwatangiriye. Atari guhera aho ubukoloni bwatangiriye. Nimujye kure inyuma. Nimujye muri Kemet. Nimujye muri Kush. Nimujye muri Mali. Nimujye muri Great Zimbabwe. Nimujye i Timbuktu. Nimujye muri Esipanye y’Abamori (Moorish Spain). Musome Cheikh Anta Diop, John Henrik Clarke, Ivan Van Sertima, Chancellor Williams, Dr. Yosef Ben-Jochannan, Stanley Lane-Poole. Kuko abantu batazi amateka yabo bameze nk’igiti kidafite imizi — kirekire bihagije ku buryo kigaragara gishimishije, ariko umuyaga umwe ukomeye gusa ugahagije ngo gihirime.

Ukeneye abantu bawe. Kandi abantu bawe bakeneye ko umenya uwo uri we.
Kuko agaciro umuntu yiha kadafite imico myiza ari ubwibone gusa. Ariko agaciro umuntu yiha gafite imico myiza — gafite ubumenyi, gafite amateka, gafite intego — uko ni ukuba umuntu ufite ireme. Kandi nk’uko umugani ubivuga: inyishyu (ikibumbano cy’igikoresho cya kera/cowry shell) ntimenya agaciro kayo kugeza igihe yambawe n’umuntu ukwiriye. Menya agaciro kawe mbere y’uko isi igerageza kukaguha. Kamenye mu buryo bwimbitse cyane, bwuzuye cyane, ku buryo nta cyumba, nta ndorerwamo, nta ruganda, nta mupaka, nta kinyoma cyavugiwe mu bisekuruza byinshi bishobora kukakwambura.

Nturi umuntu umwe gusa urimo kubaka ubuzima. Uri Umunyafurika. Umuragwa w’inkuru ikomeye kurusha izindi itigeze ivugwa mu buryo bwuzuye. Utwaye umuco n’iterambere byanze gusibangana. Igice cy’abantu — igihe bazaba bibutse amaherezo abo bari bo — bazanyeganyeza isi yose.
Kandi kwibuka bitangirira hano. Muri iki cyumba. Hamwe nawe.
Bitangirira ku butwari bwo kuvuga ngo: sinari nzi bihagije. Ariko mpisemo kubimenya ubu.

Mbere y’uko ushobora kubaka ejo hazaza, ugomba kumenya agaciro kawe. Kandi mbere y’uko ushobora kumenya agaciro kawe, ugomba kumenya uwo uri we.

Baldwin yabigezeho. Nyuma y’imyaka yo kwiyibagiza ibinyoma, yabigezeho. Amaherezo yahagaze ku isi nk’aho afite uburenganzira bwo kuba hano. Nawe ni uko bizagenda. Kuko kwiyibagiza ibinyoma si yo ndunduro — ni umuryango. Kandi hakurya y’uwo muryango si ubumenyi gusa buhari.
Hari ubwigenge.
Ubwigenge bwo kumenya aho ukomoka. Ubwigenge bwo guhagarara wemye mu wo uri we. Ubwigenge bwo kwinjira mu cyumba icyo ari cyo cyose kuri iyi si — atari nk’usaba imbabazi, atari nk’ikibazo, atari nk’umuntu utegereje kubwirwa ko ahakwiriye.
Ahubwo nk’uhageze.
Kandi kwisobanukirwa by’ukuri — amateka yawe, isura yawe, umurage wawe, agaciro kawe — si igikorwa cyo kwivumbura gusa.
Ni yo nsiguro y’ubuzima ubwabwo.

Ukuri kubabaza kuruta icyizere kigoye kandi giteye urujijo; ibyawe byashize ntibigena ejo hazaza hawe kandi gutsindwa ubona ntigukwiye kugusobanura; kugira ngo utere imbere umuntu agomba guhitamo ikintu kitamworoheye inshuro nyinshi cyane, ntibyoroha na gato ahubwo turushaho gukomera no kwihangana.

Rinda ibidukikije byawe. Rinda abakuzengurutse. Rinda ubwonko bwawe. Kuko ntuzamuka ngo ugere ku rwego rw’inzozi zawe — umanuka ukagera ku rwego rw’ibidukikije byawe.
Iyo imizi iri kure hasi, nta mpamvu yo gutinya umuyaga. Komeza ube maso. Komeza umenye uwo muri kumwe n’ibikuzengurutse. Ntukicare mu bantu bazimya urumuri rwawe. Kuko — nk’uko abakuru babivuga — igikomo kimwe ntigisakuza.

Ibisubizo bikomeye ni umusaruro w’ibikorwa bikomeye. Ibikorwa bikomeye ni umusaruro w’imyizerere ikomeye. Niba imyizerere yawe itagukorera, cyangwa ikibi kurushaho, ikakurwanya, bizakugora cyane kubona umusaruro wifuza mu buzima bwawe.


Igice cya Kabiri: Haranira Ubuhanga Buhebuje (Indashyikirwa)

“Iyo uvumbuye icyo ushaka kuba cyo mu buzima, hAGURUKA ugikore nk’aho Imana Ishoborabyose yaguhamagaye muri iki gihe cyihariye cy’amateka kugira ngo ugikore. Kandi ntuhaguruke ngo ukore akazi keza umuntu uwo ari we wese ashobora gukora, haguruka ukore akazi keza kandi ugakore neza cyane ku buryo abazima, abapfuye n’abataravuka batashobora kugakora neza kurushaho.” – Dr. Martin Luther King.

Icya kabiri, mu gishushanyo mbonera cy’ubuzima bwawe, ugomba kugira nk’ihame ry’ibanze umuhate wo kugera ku buhanga buhebuje mu mirimo yawe itandukanye.

Ubuhanga buhebuje, ariko, si impanuka. Si izina ry’icyubahiro rihabwa abanyamahirwe cyangwa abafite impano zikomeye — ni inzira, ihitwamo ku bushake kandi ikagendwamo buri munsi.
Buri zina amateka yibuka kubera ubukuru — haba mu gushushanya, mu gusiganwa ku maguru, ku rubyiniro, cyangwa ku ruhimbi rw’abatsinze — ryanyuze mu nzira imwe, nubwo batigeze bayita izina.
Iyo nzira ifite ibimenyetso bitanu. Bimenye, bigendemo, maze uzasanga ubuhanga buhebuje buretse kuba igitekerezo kiri kure ahubwo buhinduka ishusho y’ubuzima bwawe bwa buri munsi.

1. Menya uwo uri we.
Ubuhanga buhebuje ntibutangirira ku kwigana abandi, ahubwo butangirira ku kwisuzuma mu kuri kw’imiterere yawe — impano zawe, kamere yawe, ikintu cyihariye waremewe gukora.
Ben Enwonwu yabimenye hakiri kare. Aho kwigana gusa imigenzo y’ubugeni bw’i Burayi, yavanze imyumvire y’Abayoruba n’Abigbo n’ubuhanga bugezweho, akora ibishushanyo n’ibibumbano — nk’ishusho ye izwi cyane yitwa Anyanwu — byashoboraga guturuka gusa ku muntu wari uzi neza amaso arebesha isi. Ntiyashushanyije nk’umuhanga w’i Burayi. Yashushanyije nka Ben Enwonwu, kuko uwo ari we yari azi ko ari we.
Kwimenya ni rwo rufatiro buri ngingo yindi yubakiraho. Ntushobora kuba umuntu mwiza kurusha abandi kuri wowe niba utabanje kumenya icyo “wowe” ari cyo mu by’ukuri — imbaraga zawe za kamere, umuhamagaro wawe, ikintu cyumvikana nk’umwirondoro aho kuba amahitamo gusa.

2. Hinduka umuntu mwiza kurusha abandi mu wo uri we.
Iyo umaze kumenya kamere yawe, akazi gakurikiraho ni ukuyinoza ubudatuza — atari ukwiruka inyuma y’igishushanyo mbonera cy’undi muntu.
Eliud Kipchoge ni we rugero rugaragara neza muri iki gihe. Ntiyagerageje kuba umukinnyi wo gusiganwa metero nke, umukinnyi w’umupira w’amaguru, cyangwa ikindi kintu uretse umukinnyi wa marato (marathon). Yafashe uwo mwirondoro umwe awukurikirana n’ubwitange budasanzwe ku buryo yabaye umuntu wa mbere wirutse marato mu gihe kiri munsi y’amasaha abiri, kandi afite agahigo k’isi muri marato afite ikinyabupfura gihoraho ku buryo abakinnyi bagenzi be n’abatoza akenshi bakigereranya n’icy’abihayimana. Si we mukinnyi mwiza ku isi mu ntera zose — yahindutse umuntu mwiza kurusha abandi ushoboka muri icyo ari cyo neza neza.
Iri ni ryo tandukaniro hagati yo kwigana no kuba inzobere: kwigana gukopera ubuhanga bw’undi muntu; kuba inzobere byagura ubwawe bwite.

3. Koresha impano zawe mu gukorera abandi.
Impano ikorera nyirayo wenyine ntiba yuzuye. Miriam Makeba yakoresheje ijwi rye atari ukugira ngo ashimishe abantu gusa ahubwo kugira ngo ageze ukuri kw’ivanguraruhu (apartheid) ku isi yari ikeneye kukumva — ahinduka, mu by’ukuri, ijwi mpuzamahanga ry’urugamba rwo kubohora Afurika y’Epfo. Umuziki we ntiwatandukanaga n’intego ye.
Mu buryo bumwe, Kwame Nkrumah yafashe impano ze z’ubwenge — amashuri ye, icyerekezo cye cya politiki, gusobanukirwa kwe inzego za gikoloni — abikoresha atari ku bw’inyungu ze bwite gusa, ahubwo kugira ngo ayobore Gana ibe igihugu cya mbere cyo munsi y’ubutayu bwa Sahara kibonye ubwigenge, no gutera imbuto y’ubumwe bw’Abanyafurika (Pan-Africanism) yari kuzagena imitekerereze ya politiki y’umugabane mu bisekuruza byinshi.
Aba bombi batwibutsa ko ikoreshwa ryo ku rwego rwo hejuru ry’impano atari ukwigwizaho, ahubwo ni ugutanga umusanzu. Ijwi ritarangira ngo ryumvwe n’umuntu n’umwe, cyangwa icyerekezo kidakorera undi muntu uretse wowe ubwawe bimaze iki?

4. Kunda urugendo rw’ibikorwa (process).
Ubuhanga buhebuje gake cyane buba ari igihe kimwe cy’intsinzi — ni ibihe ibihumbi bidatangaje, bisubirwamo n’ubwitange. Fela Kuti ntiyaguye mu njyana ya Afrobeat ku bw’impanuka. Yamaze imyaka avanga highlife, jazz, na funk, agerageza ubudatuza injyana, ururimi, n’ubutumwa bwa politiki kugeza ubwo havutse injyana nshya burundu — yafashe umurage wa muzika wa Afurika ikawuha ijwi ku isi yose.
Hugh Masekela yanyuze mu nzira imwe n’umwirongi we (trumpet), anoza ijwi rye mu myaka mirongo y’ubuhungiro, ubufatanye, n’ibitaramo, ajyana jazz yo muri Afurika y’Epfo ku rubyiniro rw’isi yose atari binyuze mu mahirwe amwe gusa ahubwo binyuze mu buzima bwose bw’imyitozo n’ubwitange.
Nta n’umwe muri bo wagezeyo ako kanya. Bombi bakundaga akazi ka buri munsi — imyitozo, igerageza ritagenze neza, utuntu duto dukosorwa — kera cyane mbere y’uko isi ibita abahanga bakomeye.

5. Ntukareke gutera imbere.
N’ubuhanga buhanitse buba bugifite inzira imbere yabwo. Ngũgĩ wa Thiong’o yari yaramaze kugera ku ntsinzi mpuzamahanga mu buvanganzo yandika mu Cyongereza igihe yafataga icyemezo gikomeye cyo kwandika mu rurimi rw’Ikigikuyu — igikorwa cyakozwe ku bushake cyo gusubiza agaciro indimi z’Abanyafurika mu buvanganzo no kurwanya ingoyi ya gikoloni ku buryo inkuru z’Abanyafurika zivugwa. Byari kuba byoroshye kuruhukira ku mashyi yari amaze kubona. Yahisemo, ahubwo, gukomeza gukura.
Chinua Achebe yanyuze mu nzira nk’iyo: igitabo Things Fall Apart cyonyine cyari gihagije ngo kimuheshe izina rihoraho, gihindura uko isi isoma inkuru z’Abanyafurika kandi kirwanya ibinyejana by’inkuru za gikoloni zigoretse. Nyamara yakomeje kwandika — ibitabo, inyandiko ndende, ubuvanganzo bunenga — yanga kureka igihangano kimwe kiba ijambo rya nyuma.
Urugero rwabo rurasobanutse: ubuhanga buhebuje si impinga ugeraho ugashingaho ibendera. Ni icyerekezo ukomeza kugendamo, n’nyuma y’uko isi yamaze kukwita umuhanga ukomeye.

Hari umugani uvuga ngo: ‘Niba umuntu ashobora kwandika igitabo cyiza kurushaho, kubwiriza ikibwirizwa cyiza kurushaho, cyangwa gukora umutego w’imbeba mwiza kurusha umuturanyi we, nubwo yakubaka inzu ye mu ishyamba, isi izakora inzira nyabagendwa igana ku muryango we’ – bisobanura ko niba uhanze cyangwa ukoze ikintu neza cyane mu buryo budasanzwe, abantu bazagushaka kandi bagashyigikira ibikorwa byawe, hatitawe ku nkomyi cyangwa imbogamizi zose zaba zikuzengurutse.

Niba amahirwe yawe akugize umukubuzi w’imihanda, kubura imihanda nk’uko Ngũgĩ wa Thiong’o yanditse ibitabo n’amakinamico, ahitamo kwandika mu Kigikuyu kugira ngo asubize agaciro indimi z’Abanyafurika mu buvanganzo.
Kubura imihanda nk’uko Fela Kuti yahimbye kandi akaririmba Afrobeat, avanga jazz, funk, na highlife mo ikintu gishya burundu.
Kubura imihanda nk’uko Chinua Achebe yanditse ibitabo, ahindura uko isi isoma inkuru z’Abanyafurika binyuze muri Things Fall Apart.
Kubura imihanda nk’uko Miriam Makeba yaririmbye ukuri imbere y’abanyabubasha, ijwi rye rigahinduka indirimbo y’urugamba rwo kurwanya ivanguraruhu.
Kubura imihanda nk’uko Hugh Masekela yacuranze umwirongi (trumpet), ajyana jazz ya Afurika y’Epfo ku rubyiniro hirya no hino ku isi.
Kubura imihanda nk’uko Kwame Nkrumah yagize icyerekezo cy’ubumwe bw’Abanyafurika, ayobora Gana iba igihugu cya mbere cyo munsi y’ubutayu bwa Sahara kibonye ubwigenge.
Kubura imihanda nk’uko Ben Enwonwu yashushanyije kandi akabumba, agaragaza ubugeni bugezweho bw’Abanyafurika ku bitambaro no mu muringa.
Kubura imihanda nk’uko Eliud Kipchoge yirutse marato, aba umuntu wa mbere uyirutse munsi y’amasaha abiri kandi agafata agahigo k’isi afite ikinyabupfura benshi bita icy’abihayimana.
Kubura imihanda neza cyane ku buryo ingabo zose zo mu ijuru no ku isi zizahagarara zikavuga ziti: hano habaga umukubuzi w’imihanda ukomeye wakubuye akazi ke neza.

Niba udashobora kuba igiti kinini cy’igipini (pine) hejuru ku musozi, ba agati gato mu kabande, ariko ube agati keza kurusha utundi ku nkombe y’akagezi. Ba igihuru niba udashobora kuba igiti. Niba udashobora kuba umuhanda munini wa kaburimbo, ba akayira gato gusa. Niba udashobora kuba izuba ba inyenyeri; si ku bunini utsindiraho cyangwa utsindwiraho – ba mwiza kurusha abandi muri icyo uri cyo cyose.
Ubuhanga buhebuje ni ukuzana ibyiza byawe byose muri buri cyumba, muri buri murimo, no muri buri mahirwe ubuzima bushize imbere yawe.
Subiramo ibyo igihe kirekire gihagije maze ubuhanga buhebuje buzareka kuba impanuka.
Buzahinduka igice cy’uwo uri we.


Igice cya Gatatu: Zirikana Ubuntu

Ijambo ry’Abanyafurika, ijambo rifite ubwenge bwinshi kuruta ibitabo byinshi bya filozofiya — ni Ubuntu.
Ndiho kubera ko turiho.

Bivuge buhoro buhoro. Reka bicengere. Kuko si intero gusa. Si hashtag. Si icyapa gitera akanyabugabo kimanitse ku rukuta rw’icyumba cy’inama. Ubuntu ni filozofiya yuzuye y’ukubaho. Ivuga iti: simpinduka umuntu wuzuye ndi jyenyine.
Ubumuntu bwanjye bukangurwa, bukaguka, kandi bukuzuzwa binyuze mu isano mfitanye n’abandi bantu. Sinuzuye ntagufite. Nawe ntuzuye utamfite. Turuzuzanya.

Abaswahili batwibutsa bati: “Mkono mmoja haulei mwana.” Ukuboko kumwe ntikurera umwana. Tekereza icyo uwo mugani uvuga. Igikorwa cy’ibanze kurusha ibindi cyo kwita ku muntu — kurera umwana — ntigishobora gukorwa n’umuntu umwe wenyine. Si umubyeyi umwe w’umugore. Si umubyeyi umwe w’umugabo. Si umuryango umwe. Bisaba umuryango mugari. Bisaba abaturanyi bitegereza. Abakuru bagira inama. Inshuti ziza mu gihe gikwiriye zifite ijambo rikwiriye. Umudugudu si imvugo y’ikigereranyo. Umudugudu ni ingamba yo kubaho.

Nyamara ahantu runaka mu nzira y’iterambere rigezweho, benshi muri twe bagurishijwe indi nkuru. Inkuru y’umuntu wiyubatse wenyine (self-made man). Umuhanga wenyine. Umuntu udakeneye n’umwe, utagira uwo abereyemo umwenda, kandi uzamuka ku mbaraga ze wenyine. Ni inkuru ikurura abantu. Kandi — ibi ndabivuga nitonze — ni ikinyoma.
Kuko nta muntu ubaho wiyubatse wenyine. Hariho gusa umuntu wibagiwe kubara abantu bamufashije.

Tekereza ku muco wa Harambee muri Kenya. Ijambo ubwaryo — harambee — risobanura ngo reka twese dufatanye dukururire hamwe. Si gahunda ya leta. Ni umuco ushaje kurusha leta iyo ari yo yose.
Iyo umuntu mu muryango akeneye kubaka inzu, kwishyura amafaranga y’ishuri, gushyingura uwo yakundaga, cyangwa gutangira ubucuruzi — abaturage baraterana.
Buri wese atanga icyo ashoboye. Bamwe bazana amafaranga. Bamwe bazana amaboko (imirimo). Bamwe bazana ibiryo. Bamwe bazana ukuhaba kwabo. Ariko nta muntu ujya ku ruhande. Nta muntu uvuga ngo: icyo si ikibazo cyanjye.
Kuko mu muryango wubakiye ku Ubuntu, ikibazo cyawe ni ikibazo cyanjye. Inzozi zawe zihuye n’inzozi zanjye. Kuzamuka kwawe biranzamura.
Ibyo si intege nke. Ubwo ni ubuhanga.

Nk’uko undi mugani ubivuga, “Niba ushaka kugenda vuba, genda wenyine. Niba ushaka kugera kure, mujyane hamwe.”
Kandi Afurika ikeneye kugera kure.

Hari umugani w’Abanyafurika uvuga ngo: “Umwana utahawe ikaze n’umudugudu azawutwika kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo.”
Bitekerezeho…
Umwana utahawe ikaze n’umudugudu — azawutwika — kugira ngo yumve ubushyuhe bwawo.
Iyo si imvugo yerekeye ubwangizi. Iyo ni imvugo yerekeye inzara. Ku gikenerwa cy’ibanze kurusha ibindi cya muntu kibaho — gukenera kubonwa. Kwakirwa. Kubwirwa ngo: ukwiriye hano. Ufite akamaro. Ufite agaciro.
Iyo icyo gikenerwa kitujujwe — iyo urubyiruko rukuze rwumva rutagaragara, rwahejwe, cyangwa rubwirwa mu buryo igihumbi bucece ko ruri hasi — ntirupfa kubyemera gusa. Rurigaragambya. Rushaka kwitabwaho mu buryo bubabaza. Rukora urusaku kubera ko guceceka byumvikanaga nko kuzimira. Rwegera ibintu birwangiza kubera ko nta kintu kirwubaka cyabanje gushyirwa mu biganza byarwo.

Umunyafurika yaturutse mu muryango ushyira hamwe (collective), Umunyaburayi aturuka mu muryango ushyira imbere umuntu ku giti cye (individualistic).

“Imvura ntigwa ku gisenge kimwe gusa.” — Umugani wo muri Kameruni
Igisobanuro – Nta muntu ubaho wenyine burundu. Ibintu bigira ingaruka ku muntu umwe amaherezo bigira ingaruka no ku bandi. Ibyishimo birakwira. Ububabare burakwira. Intsinzi irakwira. Ibibazo birakwira. Uyu mugani utwibutsa ko twese dufitanye isano. Iyo umuntu umwe wo mu muryango ababaye, umuryango wose ucika intege. Iyo umuntu umwe atsinze, bose babyungukiramo. Ubuntu bwigisha ko ubuzima bwacu bubohanywe nk’indodo mu mwenda umwe.

“Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.” — Umugani w’Igiswahili
Igisobanuro – Ubumwe ni imbaraga. Amacakubiri ni intege nke. Mu mateka yose, amatsinda akomeye akenshi yagiye atsinda kubera ko yakoraga hamwe. Mu buryo bumwe, imiryango akenshi yagiye itsindwa kubera ko yemeye kwitandukanya. Ubuntu butwibutsa ko imbaraga zacu zikomeye zituruka ku bufatanye aho guturuka ku guhangana.

“Umuryango umeze nk’umuba w’inkoni.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Inkoni imwe ishobora kuvunwa byoroshye. Umuba w’inkoni biragoye cyane kuwuvuna. Abantu ku giti cyabo bashobora kuba bafite intege nke bari bonyine, ariko bari hamwe barakomera. Ubuntu butwigisha ko turindana binyuze mu bufatanye.

“Igiti kimwe ntikigira ishyamba.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Uko umuntu yaba afite impano, ubwenge, cyangwa umwete bingana kose, ntashobora gukora byose wenyine. Buri ntsinzi ikomeye ishingira ku misanzu y’abantu benshi. Ubuntu bwigisha kwicisha bugufi. Butwibutsa ko dukenerana.

“Iyo inshinge z’ibitagangurirwa zifatanyije, zishobora guhagarika intare.” — Umugani wo muri Etiyopiya
Igisobanuro – Ku giti cyayo, inshinge y’igitagangurirwa iroroshye cyane. Intare yayicamo nta mbaraga ikoresheje. Ariko iyo inshinge ibihumbi byinshi zibohanywe hamwe, zikomera mu buryo butangaje. Isomo ni uko n’abantu bagaragara nk’abafite intege nke ku giti cyabo bashobora kugira imbaraga nyinshi iyo bishyize hamwe bagamije intego imwe.

“Inzu yubatswe n’amaboko menshi ntizigera igwa.” — Umugani w’Abanyafurika
Igisobanuro – Icyubatswe hamwe gikunda gukomera kurusha icyubatswe wenyine. Amaboko menshi azana ubuhanga butandukanye, imyumvire itandukanye, n’imbaraga zitandukanye. Umuryango uremamo gukomera no kuramba. Ubuntu bwigisha ko ibikorwa biramba gake cyane biba ari iby’umuntu umwe.

Ubutumwa bw’ingenzi bw’Ubuntu

  • Uri uw’agaciro, ariko nturi ukwahawe wenyine.
  • Intsinzi yawe ifitanye isano n’intsinzi y’abandi.
  • Ubumuntu bwawe bufitanye isano n’ubumuntu bw’abandi.
  • Inkuru yawe ni igice cy’inkuru nini kurushaho.
  • Kandi umuntu ukomeye kurusha abandi si uhagarara hejuru y’abandi bose, ahubwo ni usobanukiwe ko “Ndiho kubera ko turiho.”

Isomo Rikomeye ry’Imigani y’Ubuntu

  • Dufitanye isano (Imvura ntigwa ku gisenge kimwe gusa.)
  • Tuba abo turi bo binyuze mu bandi (Umuntu ni umuntu binyuze mu bandi bantu.)
  • Ubumwe burema imbaraga (Umoja ni nguvu.)
  • Umuryango uraturinda (Umuba w’inkoni ntushobora kuvunwa byoroshye.)
  • Nta muntu utsinda wenyine (Igiti kimwe ntikigira ishyamba.)
  • Imbaraga zihuriweho zikuba inshuro nyinshi ubushobozi (Inshinge z’ibitagangurirwa zishobora guhagarika intare.)
  • Icyo amaboko menshi yubatse kiraramba (Inzu yubatswe n’amaboko menshi ntizigera igwa.)

Kandi wibuke: “Igiti kimwe ntikigira ishyamba.”
Igiti kimwe mu murima urambuye ni cyiza. Ariko kandi kiroroshye guhungabana. Umuyaga ishyamba rititaho na gato ushobora kurandura cya giti kimwe burundu. Ishyamba rirarokoka atari uko ibiti byaryo bifite imbaraga nyinshi ku giti cyabyo — ahubwo kubera ko imizi yabyo yizingiranirije munsi y’ubutaka, ikomezanya mu buryo butagaragara, isaranganya amazi n’intungamubiri, ifashe ubutaka hamwe mu guhangana n’umuyaga.

Ibyo ni byo umuryango ukora. Ibyo ni byo Ubuntu bukora. Imizi irizingiranira aho nta muntu ubona — kandi iyo umuyaga uje, dufatana tukaguma mu mwanya wacu.
Turakenerana. Turavurana. Turubakana.

Ubuntu busobanura ko intsinzi yawe ari intsinzi yanjye. Iyo umunyeshuri wize muri iri shuri abaye umuganga akagaruka gukorera uyu muryango — iyo si intsinzi ye wenyine. Iyo ni intsinzi ya buri mwarimu watashye atinze. Buri mubyeyi witanze. Buri munyeshuri biganye wamuteye akanyabugabo. Buri mukuru wamusengeye. Intsinzi ye ni imbuto y’igiti cyatewe n’amaboko menshi.

Inzira yanyigishije ko nta muntu ubigeraho wenyine.
Umugenzi utazwi ahinduka inshuti. Umudugudu uhinduka ishuri. Moto ipfuye ihinduka ubutumire bw’ubuntu n’impuhwe. Kwambuka umupaka bihinduka urwibutso rw’uko imirongo iri hagati yacu yashushanyijwe n’undi muntu — kandi ko munsi y’iyo mirongo, turi abantu bamwe, tuvura ibikomere bimwe, turota inzozi zimwe, twubaka twerekeza ku museke umwe.

Kuko nturi kubaka ubuzima gusa. Urimo kubaka ikiraro.
Ikiraro gihuza aho wavuye n’aho ujya. Ikiraro gihuza Afurika y’ahahise na Afurika y’ejo hazaza. Ikiraro gihuza umukuru watwaye ubumenyi n’umwana ukeneye kubwakira. Ikiraro gihuza intsinzi yawe n’amahirwe y’undi muntu.
Ubaka icyo kiraro neza. Cyubake gikomeye. Cyubake ari kigari bihagije ku buryo n’abandi bacyambuka.

Kandi Ubuntu busobanura ko ububabare bwawe atari ubwawe wenyine. Iyo umuvandimwe wawe ahangayitse — iyo mushiki wawe arohama mu guceceka — iyo umusore uri ku mfuruka y’umuhanda yihebye — icyo si ikibazo cyihariye. Icyo ni igikomere cy’umuryango. Kandi ibikomere by’umuryango bivurwa n’ukwitabwaho n’umuryango.

Mu muco w’Aba-Acholi bo mu majyaruguru ya Uganda, hari umugenzo witwa gomo tong — kugonda icumu. Iyo amakimbirane yari yashenye umuryango, igihe urugomo rwari rwarateye ibikomere hagati y’imiryango n’amoko byagaragaraga nk’ibidashobora gukira — abaturage barateranaga. Atari ukugira ngo bashinje amakosa. Atari ukugira ngo bahane. Ahubwo kugira ngo basane. Kugira ngo bagonde icumu — intwaro y’urugomo — rihinduke ishusho nshya. Guhindura ubwangizi mo ubwiyunge. Kuko Ubuntu buvuga buti: sinshobora kumererwa neza mu buryo bwuzuye mu gihe wowe wavunitse. Gukira kwawe ni igice cy’ubuzima bwanjye bwuzuye.

Iyo ni yo mpamvu umuryango ufite agaciro. Iyo ni yo mpamvu kugira abakuyobora (mentorship) bifite agaciro. Iyo ni yo mpamvu impuhwe zifite agaciro.
Tekereza ku bayobozi batoje abayobozi bakomeye b’uyu mugabane. Nelson Mandela na Walter Sisulu — Sisulu wabonye ikintu kidasanzwe muri Mandela akiri muto mbere y’uko Mandela ubwe akibona, wamuyoboye, akamuhwitura, kandi akagendana na we mu myaka mirongo y’urugamba. Patrice Lumumba n’itsinda ry’abahanga mu by’ubumwe bw’Abanyafurika batyaje icyerekezo cyabo hamwe. Wangari Maathai akiri muto n’abarimu be ba kaminuza banze kumureka, bamuteye imbaraga zo kugera kure kurusha uko yatekerezaga ko ashobora kugera.
Nta gihangange gihagarara cyonyine. Buri gihangange kigira umuntu — cyangwa abantu benshi — bakizeye mbere y’uko isi ibikora.

إلى ذاتي الأصغر سنًا: مخطط حياتك

«ليس الهدف أن أجعلك واعيًا، بل الهدف أن تبلغ تلك الحالة المدهشة من التنوّر التي تولّد قيمةً ذاتيةً داخلية تجعل الوعي أمرًا حتميًا.» – يوسف جامبو

أظن أنه ينبغي أن أبدأ بإعلان صغير… وهو أنني أريد منكم أن ترسلوا إليّ نسختكم الخاصة من «مخطط حياتكم» لأنشره في هذه المدوّنة لينتفع به الجميع ويتعلّموا منه. يمكنكم إرساله إلى رقم الواتساب عبر الرابط أدناه…

https://whatsapp.com/channel/0029Vb7itAK1yT24CHX3Qc30

يمكنكم أن تتحدثوا أو تكتبوا أو تسجّلوا بلغتكم الأم، بلغتكم المحلية الأصيلة.

حين نحصر حكاياتنا في لغة أجنبية كالإنجليزية، فإننا نُقصي ونُغيّب كثيرًا من كبار السن الذين قد لا يتقنون اللغة الأجنبية التي فُرضت علينا عبر الاستعمار. كما أن روح الرسالة وعبرة الحكاية قد لا تصلان كما ينبغي حين تُروى بالإنجليزية أو بأي لغة أجنبية أخرى.

«الشعب الذي فقد حكاياته فقد خريطة طريقه.»

في أفريقيا أكثر من 2000 لغة، بينما لا يغطي ChatGPT وغيره من أدوات الذكاء الاصطناعي سوى 26 لغة منها. فماذا عن بقية القارة؟ هذا يعني أن حكاياتنا لا تُروى بصدق وأصالة. فلا تترددوا في أن تحكوا قصتكم بلغتكم الأصلية.

«إن لم تعرف ما حدث قبلك، فلن تفهم ما يحدث حولك.» الحكايات ليست مجرد تسلية، بل هي التي تخبرنا من نحن.

إنها تعلّمنا من أين جئنا، وما نقدّره، وما الذي نجونا منه، وما الذي يمكن أن نصير إليه.

وحين ينسى شعبٌ تاريخه يبدأ بالتيه، ويفقد ثقته واتجاهه، ويشرع في العيش وفق تعريفات الآخرين للنجاح.

أما حين يتذكر الشعب حكاياته فإنه يتذكر نفسه، وحين يتذكر نفسه يجد طريقه من جديد.

تعلّم حكايتك. احمِ حكايتك. وانقلها إلى من بعدك.

قبل الميكروفونات وشبكات الواي فاي، وقبل مجموعات واتساب ومنصات التواصل، وقبل الكتب والمطابع والبودكاست، كان أسلافنا يجتمعون حول النار.

تخيّلوا المشهد: النار في الوسط، والشيوخ جالسون، والأطفال متربّعون عند أقدامهم، وسماء الليل شاسعة فوقهم، وفي المسافة بين اللهب والظلام: الحكايات.

بالحكايات انتقلت الحكمة، والثقافة، والهوية، والأمل. الحكايات علّمتنا من نكون، وذكّرتنا من أين جئنا، وساعدتنا على تخيّل ما يمكن أن نبلغه.

لقد وُجد «الجِريوت» (griot)، المؤرخ والراوي والموسيقي في غرب أفريقيا، لأن المجتمع بلا حكايته مجتمع بلا روح. لم يكن الجِريوت مجرد مسلٍّ، بل كان الأرشيف الحي، حافظ الأنساب والمعارك والهجرات والتحالفات والحكمة. وقبل أن يُكتب أي شيء، كان يحمله في ذاكرته، ويتمرّن عليه، وينقله بعناية من يدرك أن النسيان ضرب من الموت.

وتقليد «إيزيبونغو» (izibongo) عند الزولو والخوسا، أي قصائد المديح، أدّى الوظيفة المقدسة نفسها. فإنشاد قصيدة مديحك كان تحديدًا لموقعك في الزمن وفي الجماعة. كأنه يقول: أنا أعرف من أين أتيت، وأعرف ما الذي وقف من أجله قومي، وأعرف القوة التي تجري في دمي.

وكما يقول المثل: «الإنسان لا يُدفن في الغابة وينسى.» حكايتك مهمة، وتستحق أن تُروى وتُذكر، ومسؤولية روايتها مسؤوليتك أنت لا مسؤولية غيرك.

احكِ قصتك. احكِ قصة جدتك. احكِ قصة مجتمعك. لأنه «إلى أن يتعلم الأسد الكتابة، ستظل كل حكاية تمجّد الصيّاد».

لزمن طويل جدًا، رُويت قصة أفريقيا على لسان من جاؤوا ليأخذوا منها: المستعمِر، والمستكشِف، والصحفي الذي يهبط ثمانيًا وأربعين ساعة ثم يرحل، وصانع الأفلام الذي لم يُرِ إلا المجاعة والصراع، والكتاب المدرسي الذي كتبه من لم تطأ قدمه هذه القارة الجميلة. نسختهم لم تكن القصة الكاملة قط، بل لم تكن قصة صادقة أصلًا. كانت قصة صُمّمت لتبرير ما كان يُفعل بنا.

فاكتبوا قصتكم أنتم. انطقوها وعلّموها وعيشوا حقيقتكم، لأن القصص التي نرويها تشكّل الحياة التي نعيشها، ولأن أبناء أفريقيا يستحقون قصة تبدأ بالعظمة لا بالأغلال.

«الفتى الذي لا يشعر بحب القرية سيحرقها ليشعر بدفئها.»

لكن قبل أن أمضي أبعد، أريد منكم أن تفعلوا شيئًا من أجلي.

ضعوا هواتفكم جانبًا. لا على حجركم، ولا مقلوبة على المكتب، ولا على ركبتكم حيث تظنون أنني لا أراها. ضعوها جانبًا تمامًا. فما أنا على وشك قوله يساوي أكثر من أي إشعار أضاء الشاشة للتو.

وأقول ذلك لا كطلب، بل كتحدٍّ.

أرى بعضكم يُجري الانزلاقة البطيئة العفوية، والهاتف يختفي في الجيب كأن شيئًا لم يحدث. أُقدّر المحاولة، وهي تُحتسب لكم.

فقد لاحظت أننا نعيش في عالم يمكن فيه لإنسان أن يجلس في غرفة مليئة بالناس ويكون وحيدًا تمامًا. تكون حاضرًا بجسدك وغائبًا بذهنك على بعد ألف ميل. تبدو كأنك هنا، وتومئ كأنك تصغي، ولا تتلقى كلمة واحدة مما قيل. لقد أتقنّا فن التواجد في مكان دون أن نكون فيه فعلًا.

الجهاز في جيبك بارع جدًا في مساعدتك على الاختفاء. وأنا لن أنافسه، لذا أطلب منكم، لبرهة فقط، أن تبعدوه.

لأنني أريد أن أقول لكم شيئًا، وأريدكم أن تسمعوه فعلًا.

سألتُ طالبًا ذات مرة: كم كلّفك هاتفك؟ فكّر قليلًا وقال: خمسمئة دولار. قالها بثقة، بل بفخر، كأنه بحث ووجد صفقة جيدة.

نظرتُ إليه وقلت: لقد نسيتَ أن تقرأ بطاقة السعر.

نظر إليّ كأنني قلت شيئًا غريبًا بعض الشيء. وهذا عذره، فربما كان كلامي كذلك.

لكنني كنت أعنيه.

لأن السعر المكتوب على الملصق ليس السعر الحقيقي. هو ما كلّف المتجر. أما سعرك أنت، الذي تدفعه شخصيًا، فشيء آخر تمامًا.

وهذه طريقة حسابي.

يقضي الشخص العادي سبع ساعات يوميًا أمام الشاشة. لا يعمل، ولا يبدع، ولا يبني شيئًا يعيش بعده. فقط يشاهد ويتصفح ويستهلك. سبع ساعات يوميًا تعني تسعًا وأربعين ساعة أسبوعيًا، أي ما يقارب يومين كاملين كل أسبوع يُسلَّمان لجهاز.

يومان. كل أسبوع. ضائعان.

وأريد أن أكون منصفًا، فبعض ذلك نافع حقًا: الخرائط، والرسائل، والبحث. أفهم ذلك. لكن لنكن صادقين مع أنفسنا، فكلانا يعلم أن الساعات السبع لا تذهب إلى هناك. إنها تذهب إلى مقطع مدته خمس عشرة ثانية لقطة تفعل شيئًا لافتًا بعض الشيء، يتبعه آخر، ثم أربعون غيره، وفجأة تصبح الثانية صباحًا ولم تتعلم شيئًا سوى أن القطط، على ما يبدو، لا تحترم المساحة الشخصية.

الآن خذ تلك الساعات واسأل نفسك سؤالًا مختلفًا. لا: ماذا شاهدت؟ بل: ماذا كان يمكنني أن أفعل؟ أي مهارة كان يمكن أن أنمّيها؟ أي كتاب كان يمكن أن أقرأه؟ أي حوار كان يمكن أن أخوضه؟ أي مشكلة كان يمكن أن أحلّها؟ أي نسخة من نفسي كان يمكن أن أصير إليها في الساعات ذاتها؟

وضاعف هذا الضياع على مدى سنة، وعلى مدى العوائد المتراكمة من المعرفة والمهارة والانضباط والتواصل الإنساني التي لم تبنِها لأنك كنت تشاهد بدل أن تفعل.

وفي رأيي، وبتحفظ، أن هاتفك يكلّفك عشرين ألف دولار في السنة على الأقل. لا لاقتنائه، بل لمشاهدته. فاقتناؤه رخيص، أما مشاهدته فهي التي تفلسك. لا في حسابك المصرفي، بل في إمكاناتك ووقتك والحياة التي كان يمكن أن تعيشها.

عشرون ألف دولار في السنة، من أجل المشاهدة.

لا أطلب منكم أن ترموا هواتفكم في البحر، وإن اعترفتُ بأن الفكرة خطرت لي في بعض الأيام.

ولا أدّعي أنني بلا هاتف. قليل من التصفح وقليل من الترفيه أمر إنساني ولا بأس به. الراحة ليست العدو، العدو هو الاستهلاك الأعمى المتنكّر في هيئة راحة. فثمة فرق بين أن تختار الاستراحة وبين أن تنزلق إلى التشتت. الأولى تُجدّدك، والثانية تسرق منك بهدوء وأنت تبتسم للشاشة.

لكن عشرين ألف دولار؟ لا ينبغي لأحد في هذه القاعة أن يدفع هذا الثمن ليجلس ساكنًا.

والآن، إليكم المثال الذي أريدكم أن تتأملوه.

تخيّلوا طالبين. المدرسة نفسها، والفصل نفسه، والمعلم نفسه، والفرص نفسها مبسوطة أمامهما كأوراق على طاولة. في اليوم الأول لا يمكنكم التمييز بينهما.

الطالب «أ» يعود إلى بيته كل مساء ويقضي ثلاث ساعات على هاتفه. لا يفعل شيئًا به، بل يكون عليه فحسب: مقاطع قصيرة، ومشاهد بارزة، ودراما، وضجيج. ثلاث ساعات كل ليلة، طوال ثلاث سنوات من الثانوية.

وقبل أن تحكموا على الطالب «أ»: إنه لا يفعل شيئًا لا يفعله ملايين الناس الآن وهم يسمعونني. هو إنسان عادي تمامًا. لا شرير في هذه القصة، فقط بطاقة سعر لم يُشر إليها أحد.

الطالب «ب» يعود إلى بيته ويقضي ساعة واحدة من تلك الساعات في القراءة، أي شيء يشدّ فضوله. ساعة واحدة من المدخلات الواعية كل ليلة، لثلاث سنوات.

الآن احسبوا معي.

ثلاث سنوات. ساعة كل ليلة. ثلاثمئة وخمس وستون ساعة في السنة.

في ثلاث سنوات يكون الطالب «ب» قد أنفق أكثر من ألف ساعة في بناء شيء داخل نفسه: معرفة ومفردات وأفكار ومنظور، وقدرة على التفكير بوضوح والتحدث بإحسان. بينما أنفق «أ» الألف ساعة ذاتها في مشاهدة آخرين يعيشون حياتهم على شاشة بحجم أربع بوصات.

المدرسة نفسها. المعلم نفسه. خط البداية نفسه.

لكنهما لا ينتهيان إلى المكان نفسه.

وإليكم الجزء الذي ينبغي أن يزعجكم قليلًا: الطالب «أ» ليس كسولًا. وليس شخصًا سيئًا. وهو لا يفعل ما يبدو خطأً في لحظته، لأنه لا يبدو كذلك أبدًا. يبدو استراحة، يبدو لا شيء. وهذا بالذات ما يجعله باهظ الثمن.

الطالب «أ» فقط لم يتوقف يومًا ليقرأ بطاقة السعر.

لذلك سأسألكم مرة واحدة فقط:

هل هاتفك مُبعَد؟

حسنًا. أما من لا يزالون يخبئونه، فأنا أراكم. سنتعامل مع هذا لاحقًا.

لأن ما سيأتي يستحق كل ثانية من انتباهكم.

خذوا نفسًا.

لا نفسًا مهذبًا، بل نفسًا حقيقيًا. املؤوا رئاتكم. احبسوه. ثم أطلقوه.

الآن انظروا حولكم في هذه القاعة. لا إلى هواتفكم، ولا إلى السقف، بل إلى الوجوه من حولكم. انظروا حقًا. لأنه بعد سنوات قد لا تتذكرون كل كلمة قيلت هنا اليوم، وقد لا تتذكرون من وقف على هذه المنصة، لكنكم قد تتذكرون شعورًا. لحظةً تحوّل فيها شيء بهدوء في داخلكم. لحظةً وصلت فيها فكرة وأبت أن ترحل.

هذه اللحظات أهم مما ندرك.

وهذا شيء تمنيت لو قاله لي أحد في سنّكم: إن كل شيء تقريبًا في الحياة يحدث للمرة الأولى وللمرة الأخيرة، ولا نعرف قط أي لحظة هي أيّ منهما.

فكّروا في ذلك.

آخر مرة تلعبون فيها كرة القدم مع أصدقاء الطفولة قبل أن تفرّقكم الحياة في اتجاهات شتى، لن تعرفوا أنها الأخيرة. ستظنونها مجرد عصر ثلاثاء. وآخر حديث عادي مع من تحبون. وآخر يوم دراسي قبل أن يتغير كل شيء. وآخر ضحكة قبل أن تحوّل المسافة ذلك الشخص إلى ذكرى.

لا تعرفون أي لحظة هي الأخيرة.

الله وحده يعلم قصتنا من أولها إلى آخرها. نحن نضع الخطط، ونقول: سأفعلها غدًا، وسأفعلها يومًا ما، وسأفعلها لاحقًا. لكن الغد هبة لم يُوعد بها أحد من الجالسين في هذه القاعة. لا أنا ولا أنتم ولا أحد منا.

ولا أقول هذا لأخيفكم، بل أقول العكس تمامًا.

لأن السؤال الحقيقي ليس: ماذا لو نفد وقتي؟ بل: ماذا أفعل بالوقت الذي أملكه الآن؟ كيف أحضر بكامل كياني؟ كيف أستخلص كل درس من كل حديث، وكل فرصة للتعلم والبناء والصيرورة إلى ما أفخر به؟

لأن لا شيء، لا شيء، يدوم إلى الأبد.

لذلك وضعتُ لنفسي قاعدة، وأريد أن أشاركها معكم.

هذه الدقيقة بالذات يجب ألا تُعامل كمباراة تأهيلية، ولا كسلسلة اختبارات، ولا كإقصائيات، ولا كجولة تمهيدية أو مرحلة مجموعات. هذه الدقيقة، الآن، هي نهائي كأس العالم إن كنت في كرة القدم، وبطولة الماسترز إن كنت في الغولف، وكأس العالم للكريكيت إن كنت في الكريكيت، وكأس العالم للرغبي إن كنت في الرغبي، وبطولة الغراند سلام إن كنت في التنس، والألعاب الأولمبية إن كنت في ألعاب القوى.

فهمتم القصد.

عامِلوا كل دقيقة من كل يوم كأنها النهائي. المباراة الأخيرة. التي تُحتسب. التي لن تحصلوا عليها مرة أخرى. العبوها كأن كل شيء يتوقف عليها، لأنه في الحقيقة، بطريقة هادئة وحقيقية، كل شيء يتوقف عليها. لا لأن الحياة ينبغي أن تكون ضغطًا، بل لأنها ينبغي أن تكون ذات معنى. لأنكم مستيقظون، ولأنكم ممتنون، ولأنكم تدركون أن هذه اللحظة بعينها، هذه القاعة وهذه الوجوه وهذا الحديث، لن تتكرر بالشكل نفسه أبدًا.

فلنجعلها تُحسب.

والآن، هذا هو الأمر بشأن النهائيات:

إنها لا تحدث هكذا فحسب.

لا أحد يخطو إلى ملعب نهائي كأس العالم دون سنوات من الإعداد خلفه. ولا أحد يقف على منصة الأولمبياد دون آلاف الساعات من العمل المنضبط المتواصل الذي لم يصوّره أحد ولم يصفّق له أحد. النهائي هو اللحظة المرئية، لكن خلف كل نهائي بنيانًا خفيًا، هيكلًا ونظامًا وخطة، هو الذي جعله ممكنًا.

فريق «السبرينغبوكس» لم يفز بكأس العالم للرغبي بالحضور يوم المباراة والأمل في الأفضل. و«الأول بلاكس» لا يصيرون الأول بلاكس بالموهبة وحدها. كل فريق يرفع كأسًا يفعل ذلك لأن أحدًا ما، في مكان ما، جلس قبل البطولة بزمن طويل وطرح سؤالًا محددًا جدًا:

ماذا نبني بالضبط، وكيف سنبنيه؟

وهذا السؤال، هذا السؤال الواحد القوي، هو الذي أريد أن أطرحه عليكم اليوم.

ما هو مخطط حياتك؟

أريد أن أسألكم: ماذا يوجد في مخطط حياتكم؟

هذه أهم مرحلة وأكثرها حسمًا في حياتكم، فما تفعلونه الآن وما تقررونه في هذه السن قد يحدد الاتجاه الذي ستسلكه حياتكم. وحين يُشيَّد مبنى يكون هناك مهندس معماري يرسم مخططًا، وهذا المخطط يكون النمط والدليل والنموذج لمن سيبنون. ولا يُشيَّد مبنى جيدًا دون مخطط سليم متين. وكل واحد منكم في طور بناء هيكل حياته. والسؤال هو: هل لديكم مخطط سليم ومتين وراسخ؟

وسواء أدركتم أم لا، فأنتم تبنون شيئًا الآن. مع كل خيار تتخذونه، وكل عادة تحافظون عليها، وكل شخص تسمحون له بدخول حياتكم، وكل صباح تقررون كيف تقضونه. أنتم تضعون الطوب. والسؤال ليس: هل أنتم تبنون؟

السؤال هو: من أي مخطط تبنون؟

لأن بعض الناس يبنون من مخطط سلّمه إليهم شخص آخر، مخطط صُمّم لحياة غيرهم ووجهة غيرهم وتعريف غيرهم للنجاح. وسيعملون بجدّ وسينشغلون، ثم يرفعون رؤوسهم ذات يوم فيدركون أنهم بنوا الشيء الخطأ. لقد قضوا حياتهم كلها يلعبون نهائيًا، لكن لفريق خاطئ، في ملعب خاطئ، في مباراة لم يختاروها.

لا أريد ذلك لكم.

لذا، إن منحتموني وقتكم، وأعدكم بأن يستحق ذلك، فسأقترح ما أعتقد أنه ينبغي أن يكون في مخططكم. لا بصفتي من حلّ كل شيء، بل بصفتي من سلك الطريق زمنًا كافيًا ليتعلم بعض الدروس بالطريقة الصعبة.

لا تنظروا إلى هذه الأفكار كثلاث أفكار منفصلة، بل كثلاثة أعمدة تحمل السقف نفسه. أزيلوا أحدها فيضعف البنيان، وحافظوا على الثلاثة فيصمد ما تبنونه أمام أي عاصفة.

ثلاثة فصول. علّمني الطريق…

أولًا: آمِن بعمق بقيمتك الذاتية.

ثانيًا: اسعَ إلى التميّز.

ثالثًا: تذكّر «أوبونتو».

لنبدأ.

الفصل الأول: آمِن بعمق بقيمتك

«التاريخ ساعةٌ يستخدمها الناس ليعرفوا وقتهم السياسي والثقافي، وهو أيضًا بوصلةٌ يستخدمونها ليجدوا أنفسهم على خريطة الجغرافيا البشرية. التاريخ يخبر الشعب أين كان وماذا كان، وأين هو وماذا هو. والأهم أنه يخبره إلى أين ما زال عليه أن يمضي، وماذا ما زال عليه أن يكون. وعلاقة التاريخ بالشعب كعلاقة الأم بطفلها.» – البروفيسور جون هنريك كلارك

إن أعظم جريمة ارتُكبت بحق الشعوب الأفريقية هي تدمير ثقتكم بذاكرتكم التاريخية عمّا كنتم عليه، حتى تنسوا ما أنتم عليه، وتنسوا ما ما زال بإمكانكم أن تكونوه.

لا يمكنك أن تضطهد شعبًا يعرف تاريخه. وحين يفهم الشعب طبيعة دوره في التاريخ، لا يسمح لنفسه بأن يُضطهد. ولكي يضطهدوك، عليهم أن يُقصوك عن السرد التاريخي المحترم، وأن يدمّروا ثقتك وذاكرتك التاريخية، ذاكرة ما كنتَ عليه، لتبقى مشوَّشًا بشأن ما أنت عليه، وأكثر تشوشًا بشأن ما يجب أن تكونه وإلى أين يجب أن تمضي.

الطريقة التي تُمارس بها ما تفكر به عن نفسك هي طريقة تعاملك مع انعكاسك. فيقول «حاسوب الدماغ»: هناك آخر مثلك يا يوسف، وعندها فإن شعوري تجاه نفسي سينعكس على طريقة تعاملي مع أي أفريقي آخر. وكما نمارس التمارين لنحافظ على لياقة عضلاتنا، سنمارس الآن تمارين لنحافظ على لياقة أدمغتنا في صورة الذات ومفهومها وقيمتها، لنكون أبناء وبنات فاعلين لأفريقيا. فإن فكرتُ في نفسي سلبًا، هل تظنون أن دماغي سيعمل لصالحي ليُحسّن نجاحي ونموّي؟ لا! سيقول الدماغ: أنت لا تحب نفسك، فلماذا أعمل لصالحك؟

إذا عرفنا ما حدث بالأمس، استطعنا أن نناقش اليوم بذكاء، لأن اليوم مبنيّ على الأمس، والغد مبنيّ على اليوم.

«الطفل الذي لا تحتضنه القرية سيحرقها ليشعر بدفئها.» – مثل أفريقي

كثير من الدمار الذي نراه في مجتمعاتنا، الغضب والتهور وشاب يرمي مستقبله، ليس في حقيقته دمارًا. تأمّلوا عن قرب: إنه صرخة. صرخة يائسة ملتهبة تقول: أرجوكم، قولوا لي إن لي قيمة.

ولذلك، قبل أن نتحدث عن التميّز، وقبل أن نتحدث عن أوبونتو، وقبل أن نتحدث عن التاريخ والتراث وما أنتم قادرون على بنائه، علينا أن نبدأ من هنا. من هذه النقطة. من أهم ما سأقوله اليوم.

لكم قيمة. قيمة عميقة غير مشروطة غير قابلة للتفاوض. لا بسبب ما أنجزتم، ولا بسبب مظهركم، ولا بسبب المكان الذي جئتم منه أو ظروفكم. بل لمجرد أنكم هنا. لأنكم أحياء. لأنكم موجودون.

ولا شيء، لا شيء، مما قاله أحدٌ أو فعله ليجعلكم تشعرون بغير ذلك كان هو الحقيقة يومًا.

قيمة الذات كالشرف، بمعنى أن كل إنسان يولد بها، ولا يمكن انتزاعها منه، ولا يمكن أن تُمنح له، بل المطلوب فقط ألّا يفقدها.

والآن يصبح الأمر مثيرًا، لأن معرفة قيمتك شيء، وفهم مصدر هذه القيمة شيء آخر تمامًا. ومعظمنا لم يتعلم الجزء الثاني تعلّمًا صحيحًا.

حكاية شجرة الباوباب

تُسمّى الباوباب «شجرة الحياة» في أرجاء أفريقيا. تعيش آلاف السنين. تخزّن الماء في جذعها، أحيانًا آلاف اللترات، حتى إذا جاء أشدّ مواسم الجفاف وذبل كل شيء بقيت الباوباب ممتلئة. تأتيها الحيوانات، وتستظلّ بها المجتمعات. تعطي حتى حين لا تعطي الأرض شيئًا. وسرّ الباوباب ليس ظاهرًا، بل هو تحت الأرض: منظومة جذور واسعة عميقة لا يبلغها أي جفاف. الشجرة لا تنجو بسبب مظهرها فوق الأرض، بل بسبب عمق ما غاصت إليه تحتها.

وقيمتك مثل تلك الشجرة. وهذه هي الحقيقة التي لن يقولها لك العالم من حولك بهوسه بالمظهر والمال وعدد المتابعين والملابس والألقاب والشهرة.

قيمتك الحقيقية ليست ما يُرى. إنها عمق جذورك.

الأوراق تسقط، والفصول تتبدّل، وما تملكه اليوم قد يزول غدًا. أما الجذور، جذور الخُلُق والهوية والتاريخ والثقافة ومعرفة من أنت ومن أين جئت، فتبقى. وهي التي تُبقيك قائمًا حين يهتز كل ما فوق الأرض.

ولهذا يهمّ ما سأقوله الآن كثيرًا. لأن كثيرين منا، دون ذنب منهم، لم يُعطَوا جذورهم. لم تُغرس فيهم ولم تُعلَّم لهم. وفي بعض الحالات انتُزعت منهم عمدًا. والشخص بلا جذور لا يسقط بالضرورة فورًا. قد يبدو طويلًا ومهيبًا، لكنه على بُعد ريح قوية واحدة من الانهيار.

لكن، وهذا هو الجزء الأشدّ إيلامًا، كثيرون منا لا يؤمنون بهذا. ليس حقًا. ليس في اللحظات الهادئة حين لا يراقبنا العالم ونكون وحدنا مع أفكارنا. لأننا لم نُعلَّم أن نؤمن به، بل عُلّمنا شيئًا آخر تمامًا.

أدركت توني موريسون هذا حين كتبت: «أن تحرّر نفسك شيء، وأن تدّعي ملكية تلك النفس المحرَّرة شيء آخر.»

شيئان مختلفان. إزالة القيد خطوة، لكن أن تتعلم من أنت بعد زوال القيد، وأن تقرر بنفسك قيمتك وما تستحقه وما أنت قادر عليه، فهذه رحلة مختلفة وأعمق. وهي الرحلة التي لم يبدأها كثير منا بعد بصورة كاملة.

والآن أريد أن أسألكم السؤال الكامن تحت كل هذا.

أين تبدأ قصتك؟

فثمة مثل إيغبو عميق يقول: «إن أردتَ أن تعرف النهاية فانظر إلى البداية.» نقطة انطلاقك تصوغ وجهتك. والقصة التي تبدأ بها عن نفسك، عمّن أنت ومن أين جئت وما أنجزه قومك، تحدّد بهدوء اتجاه حياتك كلها: هل تمدّ يدك إلى الأشياء الكبيرة أم ترضى بالصغيرة، وهل تدخل الغرف رافعَ الرأس أم مطرق العينين، وهل ترى ملامحك شيئًا يُخجل منه أم شيئًا يُحتفى به.

وهناك أمر آخر، عبّر عنه أحد العلماء الأفارقة بأوضح عبارة سمعتها: «الغرباء والأجانب لا يستطيعون أن يعلّموك الأساليب التي تستطيع بها أن تنتزع منهم قوتهم.» فمن يستفيد من جهلك لن يمنحك أدوات التحرر الحقيقي. ولا بدّ لكل جماعة من الناس أن تدرس تاريخها وقوتها وهويتها، لا كما سلّمه إليها من كانت لهم أسباب لتحقيره، بل كما كان فعلًا.

ويقول مثل غيني: «المعرفة كالحديقة، إن لم تُزرع لا تُحصد.» وهويتك وقيمتك وفهمك لمن تكون ليست تلقائية. إنها تتطلب عملًا، وتتطلب رعاية، وتتطلب شجاعة الحفر والسؤال وتعلّم ما لم يُدرَّس لك يومًا في فصل دراسي.

وإلى أن تقوم بهذا العمل، وإلى أن تعود إلى بداية قصتك وتبدأ من المكان الصحيح، ستظل تبني إحساسك بذاتك على أساس غيرك.

قالها ماركوس غارفي بوضوح: «بشرتي ليست شارة عار، بل شارة جمال.»

ليست اعتذارًا. ولا تنصّلًا. بل إعلانًا.

والعالم الذي قال إننا ارتكبنا خطأً فادحًا باختزال الهوية الأفريقية في لون البشرة كان يشير إلى ما هو أعمق. قال: إن الاسم الصحيح لشعبٍ ما ينبغي دائمًا أن يرتبط بالأرض والثقافة والتاريخ. لأن بشرتك تصف مظهرك، لكنها لا تخبرك من أنت. من أنت يأتي من تاريخك ولغتك وأسلافك وحضارتك وقيمك وقصتك.

وقصتك، الحقيقية الكاملة غير المحرَّرة، استثنائية. إنها من أعظم القصص في تاريخ البشرية. وأغلبكم لم يُروَ لكم منها إلا القليل.

اليوم لا تحدّد ظروفُنا إمكاناتِ الغد. والجذور التي تكتشفونها أو تعيدون اكتشافها اليوم ستحدّد إلى أي ارتفاع يمكنكم أن تقفوا غدًا.

فلنعد إلى البداية.

ولنبدأ من المكان الصحيح.

ولنبنِ قيمتنا على أساس لا تستطيع أي عاصفة ولا كذبة ولا نظام ولا غرفة مليئة بالشك أن تنتزعه منا.

دعوني أسألكم شيئًا.

هل سبق أن دخلتم غرفة وشعرتم فورًا أنكم لا تنتمون إليها؟

كأن الجميع تلقّوا المذكرة وأنتم لا. كأنهم يتحدثون لغة لم تتعلموها قط. كأن الغرفة، دون أن ينطق أحد بكلمة، قد حكمت سلفًا بأنكم أقل من الموجودين فيها.

أريد أن يرفع يده كل من شعر بذلك يومًا.

أبقوها مرفوعة لحظة. انظروا حولكم. فأنتم لستم وحدكم في هذه القاعة، ولم تكونوا وحدكم في ذلك الشعور قط. لكن عليكم أن تفهموا قبل أن نمضي أبعد: ذلك الشعور كذب عليكم. كذب عليكم دائمًا. واليوم سنتحدث عن السبب.

قال الدكتور مارتن لوثر كينغ الابن ذات مرة: «لا تسمحوا لأحد أن يشعركم بأنكم لا شيء.»

وعند اليوروبا، أحد شعوب غرب أفريقيا العظيمة، مثل يقول: «السحلية التي قفزت من شجرة الإيروكو العالية قالت إنها ستمتدح نفسها إن لم يمتدحها أحد.»

تأمّلوا تلك السحلية لحظة. قفزت. لم يصفّق أحد. لم ينتبه أحد. لم يركض أحد ليهنئها. فالتفتت وقالت: أتعلمون؟ أرى ما فعلتُه للتو وكان رائعًا. سأحتفي بنفسي.

لقد فهمت تلك السحلية ما يقضي كثير منا سنوات في تعلمه: قيمتك لا يحددها التصفيق. أنت من يحددها.

أنت ذو قيمة في المكان الذي تشغله. لا تحتاج إلى أن تكسب حق وجودك هنا. ولا تحتاج إلى تبرير وجودك لأحد. يمكنك أن تستمتع بحياتك دون أن تشرح نفسك للعالم. ورحلة الإيمان بهذا حقًا، رحلة حب الذات، تبدأ من الداخل. تبدأ من الداخل دائمًا. مهما قال عنك العالم الخارجي، تبدأ الرحلة في داخلك. وتستمر بالشفاء والتعلم والازدهار، يومًا بعد يوم.

قيمة الذات ليست شعورًا تنتظره. إنها قرار. قرار يومي بأن تحضر بكامل كيانك وبصدق، حتى حين تشعر أن الغرفة لم تُبنَ لك.

لكن هنا عليّ أن أكون صريحًا معكم.

اتخاذ هذا القرار أصعب مما يبدو. لأننا نعيش زمنًا معقدًا. والوجود في هذا العصر يحمل تناقضات كثيرة، لأن كثيرين منا يحملون في داخلهم أفكارًا لم نخترها. أفكارًا وُضعت فينا قبل أن نبلغ سنًّا تسمح لنا بالتساؤل. أشياء قيلت لنا عمّن نحن وكيف نبدو ومن أين جئنا وكم نساوي، فامتصصناها كالماء دون أن ندرك أننا نشرب سمًّا.

وقبل أن تقرروا قيمتكم حقًا، عليكم أن تكونوا صادقين في هذا. عليكم أن تمتلكوا الشجاعة لتنظروا إلى ما في داخلكم وتسألوا: هل اخترتُ هذا؟ أم سُلّم إليّ؟

وثمة حقيقة تقول: «ميلاد الحكمة يرتبط بمعرفة جهلك.»

أي أن أذكى ما يمكنك فعله هو أن تعترف بما لا تعرفه.

فكّروا في الفتى الخوسي وهو يدخل «أولواليكو» (ulwaluko)، طقس الدخول التقليدي إلى الرجولة. لا يدخل هذه العملية خبيرًا، بل تلميذًا. يُجرَّد من كل مألوف، ويجلس أمام شيوخه متواضعًا فارغًا منفتحًا. فيصبّ الشيوخ الحكمة فيه، لكن لأنه مستعد للاعتراف بأنه لا يملكها بعد.

لا يمكنك أن تملأ كأسًا ممتلئة.

وفكّروا في الفتاة الصغيرة الجالسة عند قدمي جدتها تتعلم النسج، وتتعلم أغاني قومها، وتتعلم أي النباتات خلف الدار تشفي الحمّى وأيها يشفي انكسار القلب. هي لا تأتي عارفة، بل تأتي سائلة. وفي هذا السؤال، في هذا الفعل المتواضع الشجاع: «لا أعرف، علّميني من فضلك»، تولد الحكمة.

هذا ما فهمه أسلافنا. ولهذا أكرموا الشيخ. لا لسنّه وحده، بل لأنه أمضى عمرًا كاملًا في تحويل الجهل إلى فهم. كان الشيخ يعرف كم هو لا يعرف. وتلك المعرفة كانت أعظم قوته.

كثيرون منا لا يعرفون تاريخهم.

وأريد أن أقول هذا بوضوح: ليس ذلك ذنبنا. لكن البقاء في ذلك الجهل هو الذي سيكون اختيارنا.

لأن ما عُلّمناه في المدرسة لم يكن القصة كاملة. ولا قريبًا منها. لقد أعطانا الفصل الاستعماري نسخة محددة جدًا من التاريخ، نسخة بدأت قصتنا في الأغلال وفي الهزيمة وفي تعريف غيرنا لمن نكون. وتجاوزت كل ما سبق. وما سبق كان استثنائيًا.

لكن ما يجعل هذا أشدّ ألمًا أن عدم تعليمنا تاريخنا لم يكن مصادفة. بل كان استراتيجية متعمدة. لأنك إن استطعت أن تجعل شعبًا يكره نفسه، إن استطعت أن تجعله ينظر إلى صورته فيشعر بالاشمئزاز بدل الفخر، فلن تحتاج إلى الأغلال بعد ذلك. فقد فعلت ما هو أقوى بكثير: لقد جعلتهم ينقلبون على بعضهم.

فكّروا في هذا. إن علّمتك أن تكره نفسك، تكرهها حقًا، فحين تنظر إلى من يشبهك، من يشاركك ملامحك وبشرتك وشعرك ودمك، لا ترى أخًا ولا أختًا. بل ترى الشيء الذي عُلّمتَ أن تحتقره. والعنف الذي يتبع ذلك ليس عشوائيًا. إنه النتيجة المنطقية للتعليم المغلوط. لقد عُلّمنا أن نتقاتل كي لا نقف معًا. فالطريقة الوحيدة لتتحكم أقلية في أغلبية هي «فرّق تَسُد». وأنجع صور «فرّق تَسُد» لا تحدث في ساحة المعركة، بل في العقل.

قالها ماركوس موسايا غارفي بوضوح: الشعب الذي لا يعرف تاريخه وثقافته وذاته كشجرة بلا جذور. والشجرة بلا جذور لا تقف ولا تنمو ولا تصمد أمام أي عاصفة. إنها تسقط، لا لأنها ضعيفة، بل لأنها قُطعت عن مصدرها.

وهذه هي الجريمة التي ارتُكبت بحقنا، وأريدكم أن تسمعوها بوضوح: لم تكن جريمة ما فعلوه بنا فحسب، بل جريمة ما أخفوه عنا. جريمة إغفال بقدر ما هي جريمة فعل. لم يهاجمونا فقط، بل سرقوا منا معرفة أنفسنا. المعرفة التي كانت ستجعلنا نحب أنفسنا، ونحب بعضنا، ونقف معًا بدل أن يمزّق بعضنا بعضًا.

أين تبدأ قصتك؟

لأن الحقيقة، وهذا مهم فابقوا معي، هي أن المكان الذي تبدأ منه تاريخك سيحدد المكان الذي تنتهي إليه. فإن كان التاريخ الأفريقي الوحيد الذي تعرفه يبدأ عام 1619 حين بدأ الاسترقاق، فإن إحساسك بمن أنت يبدأ أيضًا في الأغلال، في المعاناة، في قصة غيرك عن قيمتك. وعلى الأرجح، دون أن تدرك، ستمضي في الحياة حاملًا نقطة البداية هذه في عظامك.

لكن ماذا لو بدأتَ من مكان آخر؟

ماذا لو بدأتَ قبل 4700 سنة، حين كانت أيدٍ أفريقية تبني الأهرامات؟ حين كانت عقول أفريقية تحسب رياضيات لم يكن بقية العالم قد تخيلها بعد؟ حين كان ملوك أفارقة يأمرون بعمارة بهذه الدقة التي لا يزال المهندسون المعاصرون يدرسونها ويهزّون رؤوسهم؟

يتغير كل شيء حين تبدأ من هناك. تصبح حرًّا. لأن نقطة بداية تاريخك هي نقطة بداية هويتك. ونقطة بداية هويتك تشكّل مسار حياتك كله.

هذا ليس إلهامًا فحسب، بل استراتيجية.

دعوني أخبركم كيف يبدو ذلك التاريخ فعلًا. فبعضكم لم يُخبَر بالقليل منه حتى إن ما سأقوله قد يبدو غير قابل للتصديق.

يسمّي علماء النفس ذلك «التنافر المعرفي»، وهو الانزعاج النفسي الذي تشعر به حين تتعارض أفعالك أو مواقفك أو معتقداتك مع بعضها. وغالبًا ما يُختبر هذا التوتر الذهني كضغط أو ذنب، فيدفع الدماغ، دون وعي، إلى تبرير التناقض أو تغيير معتقد لاستعادة الانسجام الذهني.

وهذا بالضبط ما حذّر منه مالكوم إكس. قال: «عليك أن تكون حذرًا جدًا حين تعرّف الأفريقي، الذي لم يسمع من قبل الحقيقة عن نفسه، بالحقيقة. فالأفريقي مغسول الدماغ إلى حد قد يرفض معه الحقيقة حين يسمعها أول مرة.»

وقال جيمس بالدوين، أحد أصدق الكتّاب الذين وُجدوا: «استغرق الأمر سنوات طويلة من التقيؤ لكل القذارة التي عُلّمتُها عن نفسي وصدّقتُ نصفها، قبل أن أتمكن من السير على الأرض كأن لي حقًا في الوجود هنا.»

سنوات. من التخلّص المتعمد من قصة زائفة عن نفسه. قبل أن يتمكن ببساطة من الوقوف على الأرض والشعور بأنه ينتمي إليها.

لأن هذا هو ما لا يريدونكم أن تعرفوه. وهذا ما كان ماركوس غارفي يحذّر منه حين قال: «حرّروا أنفسكم من العبودية الذهنية. لا أحد غيرنا يستطيع تحرير عقولنا.»

لقد انكسرت القيود الجسدية منذ زمن بعيد. أما العبودية الذهنية فما تزال حية. وهي خفية ماكرة. لا تبدو كقيد، ولا تُشعر كسجن. تُشعر كأمر طبيعي. كأنها مجرد الطريقة التي تسير بها الأمور. كأن تقول: طبعًا أريد بشرة أفتح. طبعًا أُملّس شعري لمقابلات العمل. طبعًا أخجل من التحدث بلغتي الأم في مقام رسمي. طبعًا أعرف عن التاريخ الأوروبي أكثر مما أعرف عن تاريخي.

هذا هو القفص. وأخطر ما فيه أنه يقنع من بداخله بألا جدران فيه. أو أسوأ: أن الجدران موجودة لمصلحته.

وقال ستيف بيكو، أحد أهم المفكرين الذين أنجبتهم هذه القارة، شيئًا ينبغي أن يوقف كلًّا منا في مكانه. قال: «أقوى سلاح في يد الظالم هو عقل المظلوم.»

تأملوا ما يعنيه هذا. أقوى سلاح ليس بندقية، ولا قانونًا، ولا حدًّا مرسومًا على خريطة. إنه فكرة. اعتقاد. همسة هادئة مُلحّة داخل عقل المرء تقول: أنت أقل. لا تستحق أكثر. اعرف مكانك. ابقَ صغيرًا.

فإن زُرعت تلك الهمسة بعمق كافٍ، وإن شُعر بها كأنها صوتك أنت واستنتاجك أنت وتقييمك الصادق لنفسك، فلا حاجة إلى قيود. يغلق السجين بابه بنفسه. وأشدّ ما يخيف في هذا النوع من السجن أنه لا يبدو سجنًا. يبدو طبيعيًا. يُشعر كأنه مجرد الطريقة التي تسير بها الأمور.

لذلك أطلب منكم أن تبقوا منفتحين، حتى لو فاجأكم ما سأقوله.

قبل أن تكون لأوروبا مدن، وقبل أن توجد العواصم الأوروبية الكبرى، كانت هناك «كيميت» (Kemet). مصر القديمة. وكلمة «كيميت» بلغة أهلها الأصلية تعني «الأرض السوداء». لا نسبةً إلى تربتها وحدها، بل إلى أهلها. سود. ذوو بشرة غنية بالميلانين. أفارقة.

لم يكن فراعنة مصر القديمة تلك الشخصيات الشاحبة فاتحة البشرة التي تعرضها هوليوود على الشاشات منذ عقود. انظروا إلى التماثيل الفعلية. انظروا إلى النقوش. انظروا إلى الهيروغليفية المحفورة في الحجر قبل آلاف السنين من أن يحاول أحد إعادة كتابة القصة. الأنف العريض. الشفاه الممتلئة. الشعر المجعّد المتماسك. البشرة البنية الداكنة. لم تكن هذه تفاصيل عرضية. كانت وجوه ملوك وملكات، ومهندسين وفلكيين، ورياضيين وأطباء.

كانت هذه وجوهكم.

والآثار لا تكذب. وجد علماء الآثار أمشاطًا عريضة الأسنان في المقابر المصرية القديمة، لا الأمشاط الدقيقة ضيقة الأسنان المصممة للشعر المسترسل، بل أمشاطًا عريضة صُنعت بعناية خصيصًا للشعر الكثيف المجعّد الأفريقي. ذلك النوع من الشعر الذي يجلس على رأسك كالتاج. الشعر الذي قيل لبعضكم أن تخفوه أو تفرودوه أو تعتذروا عنه. ووجدوا زبدة الشيا وزيت الخروع ومستحضرات طبيعية أخرى كانت تُستعمل لترطيب البشرة والشعر الأفريقيين والاحتفاء بهما. ووجدوا الضفائر المنسوجة والجدائل والخصل الملتوية على رؤوس الملوك والعامة على حد سواء، الأنماط نفسها التي لا يزال الرجال والنساء السود يعتمدونها اليوم. الأنماط نفسها التي يستعيرها العالم الآن ويسجّلها ويسميها «موضة»، ناسيًا أن جداتكم كنّ يتزيّنّ بها قبل آلاف السنين من أن تصبح رائجة.

ووجدوا أدوات جراحية سبقت الطب الأوروبي بآلاف السنين. أدلة على جراحة الدماغ وطب الأسنان وعلم العقاقير. حسابات معمارية متقدمة إلى حد أن المهندسين المعاصرين لا يزالون يدرسونها بإجلال. وكان هرم الجيزة الأكبر أطول بناء على وجه الأرض قرابة أربعة آلاف سنة. بُني بأيدٍ أفريقية. صمّمته عقول أفريقية. أمرت به ملوك أفارقة.

هذا إرثكم.

أطلال زيمبابوي: أحجار مركّبة بدقة تجعلك لا تستطيع إدخال ورقة بين الكتل، وقد بُنيت دون ملاط.

إمبراطورية مالي في عهد منسا موسى، أغنى فرد في كل التاريخ المدوَّن للبشرية.

تمبكتو، مدينة عريقة للعلم، وفيها جامعة سانكوري، حيث درس عشرات الآلاف من العلماء القانون والرياضيات والفلك واللاهوت قبل قرون من وجود كثير من الجامعات الأوروبية.

وهناك أمر لم يُخبَر به معظم الناس، حتى معظم الأفارقة.

حكم الأفارقة إسبانيا 774 سنة. من عام 711م إلى عام 1485م. قرابة ثمانية قرون. وفي تلك المدة لم يكتفوا بغزو الأرض، بل بنوا حضارة. جلبوا نظام الجامعات إلى أوروبا. بنوا جامعة سالامانكا في إسبانيا، أول وأقدم جامعة في العالم الغربي. وكانت تلك الجامعة على غرار جامعة جيني في غانا القديمة، التي كانت بدورها على غرار جامعة سانكوري في تمبكتو. تقليد فكري أفريقي ينتقل من جيل إلى جيل ومن قارة إلى قارة، يبني نظم معرفة ستنسبها أوروبا لاحقًا إلى نفسها. وجلبوا الحمّام إلى أوروبا. والنظافة الأساسية. والصابون. والمياه الجارية في المباني. أشياء لم تكن لدى أوروبا في العصور الوسطى، وجلبها الأفارقة معهم. وإن كنتم لا تصدقونني، فاقرؤوا «المور في إسبانيا» لستانلي لين بول، المكتوب عام 1887، أو ما كتبه أليخاندرو ماكازيزا في الموضوع نفسه. الأدلة موجودة. ولم تكن مخفية يومًا عمّن أراد أن يجدها.

أنتجت مملكة بنين مسبوكات برونزية بلغت من الإتقان حدًّا جعل المستكشفين الأوروبيين الذين رأوها أول مرة يرفضون تصديق أن أفارقة صنعوها.

كانوا مخطئين.

لم تكن أفريقيا قارةً تنتظر من يكتشفها. كانت قارةً قد وصلت بالفعل. وبنت بالفعل. وعلّمت العالم بالفعل.

والآن دعوني أتحدث بوضوح تام، لا درس تاريخ بعد الآن، بل أنا أحدثكم مباشرة.

إن نظرتم إلى صورة الذات الأفريقية اليوم، الصورة التي يحملها كثير منا حين ننظر في المرآة، فتلك الصورة لم نصنعها نحن. صُنعت لنا. بُنيت على مدى قرون من التعليم المغلوط المتعمد. والنتيجة أن كثيرين منا نشأوا دون احترام صحي لأنفسهم. دون حب عميق متجذر لمن نكون. والحقيقة المؤلمة التي تنتج عن ذلك: إن لم يكن لدينا احترام لأنفسنا، فلا يمكننا أن نتوقع أن يُظهره لنا أحد. الاحترام يتدفق من الداخل إلى الخارج. لا يمكنك أن تطالب الآخرين بما لم تبنِه أولًا في داخلك. ولا يمكنك أن تبني احترامًا لشيء لا تعرفه. هذه هي الجريمة: معرفة الذات سُرقت منا حتى لا نحب أنفسنا. حتى لا نحب بعضنا. حتى نبقى منقسمين مطواعين سهلي القيادة.

لكن هذا ينتهي اليوم. بالنسبة لكم. في هذه القاعة.

لا تمدّوا أيديكم إلى كريم تفتيح البشرة.

أنا جاد. لا تفعلوا. لأن الميلانين في بشرتكم ليس عيبًا. إنه ميزة. إنه قديم. وقوي. إنه الصبغة نفسها التي حمت أسلافكم وهم يبنون حضارات لا يزال العالم عاجزًا عن تفسيرها تفسيرًا كاملًا. بشرتكم الداكنة ليست مشكلة تُحل. إنها دليل على شعب خُلق ليزدهر.

لا تحرقوا شعركم لتفرودوه كي تشبهوا غيركم. جدائلكم وتجعيداتكم وخصلكم ليست غير مهنية. وليست غير مرتبة. إنه الشعر نفسه الذي كان على رؤوس الفراعنة. الشعر نفسه الذي زيّنت به الملكات الأفريقيات بالذهب. الشعر نفسه الذي احتاج تلك الأمشاط العريضة الأسنان في مقابر كيميت. الشعر نفسه الذي نجا من كل محاولة لجعلكم تخجلون منه.

أنتم لستم نسخة من معيار جمال غيركم. أنتم الأصل.

هذا هو الثقل الذي وُضع على الكواهل الأفريقية. ثقل لم نخترْه. وقصة لم نكتبها. لكننا حملناه: في كريمات تفتيح البشرة، وفي الشعر المفرود كيماويًا، وفي اللكنات الأجنبية، وفي الخجل من لغاتنا الأم، وفي كل لحظة نظرنا فيها إلى المرآة وخجلنا مما نظر إلينا.

وينتهي ذلك الثقل في اللحظة التي تقررون فيها أن ينتهي.

ولهذا، وهذا هو السبب، فإن ما نعلّمه لأطفالنا أهم من كل ما سنفعله تقريبًا حين نكبر. إن أردنا أن نحسّن حياة أطفالنا، فمن أهم ما نستطيع فعله أن نعلّمهم معرفة أنفسهم. نحن، آباءً وأوصياء ومعلمين وشيوخًا، علينا أن نواصل غرس حب الانتماء الأفريقي والفخر به فيهم. علينا أن نعلّمهم تاريخهم. ونريهم جذورهم ليكبروا بحب حقيقي لمن هم. ليجدوا الأمان في داخلهم. لا يشعرون بالدونية، ولا يشعرون بالتفوق الزائف أيضًا. بل واثقين بأنفسهم ببساطة. قادرين على قول الحقيقة دون خوف. لا ينحنون حين لا حاجة إلى الانحناء. ولا يتصنّعون. ينظرون في أعين الناس ويتكلمون بصدق.

لأنك إن لم تعلّم الطفل من يكون، فلن يعرف ماذا يفعل بحياته. لن يعرف كيف يضع أهدافًا تليق به. لن يعرف ما هو قادر عليه. وسيقضي حياته كلها يبني نحو تعريف غيره للنجاح، يطارد نسخة من نفسه صمّمها أناس لم تكن مصلحته في بالهم قط.

الهوية ليست زينة. الهوية هي الأساس. والحياة المبنية بلا أساس هي دائمًا على بُعد ريح قوية واحدة من الانهيار.

لذلك أشجعكم، بإلحاح لا بغضب، على أن تتعلموا تاريخكم. لا من حيث بدأ الاسترقاق. ولا من حيث بدأ الاستعمار. بل ارجعوا أبعد. اذهبوا إلى كيميت. اذهبوا إلى كوش. اذهبوا إلى مالي. اذهبوا إلى زيمبابوي العظمى. اذهبوا إلى تمبكتو. اذهبوا إلى إسبانيا المورية. اقرؤوا لشيخ أنتا ديوب، وجون هنريك كلارك، وإيفان فان سيرتيما، وتشانسلور ويليامز، والدكتور يوسف بن يوخانان، وستانلي لين بول. لأن الشعب الذي لا يعرف تاريخه كشجرة بلا جذور: طويلة بما يكفي لتبدو مهيبة، لكنها على بُعد ريح قوية واحدة من الانهيار.

أنتم بحاجة إلى شعبكم. وشعبكم بحاجة إلى أن تعرفوا من أنتم.

لأن قيمة الذات بلا خُلُق مجرد غرور. أما قيمة الذات مع الخُلُق، ومع المعرفة والتاريخ والغاية، فهي «الكيان المعتَبَر» (somebodiness). وكما يقول المثل: صدفة الودع لا تعرف قيمتها حتى يرتديها الشخص المناسب. اعرفوا قيمتكم قبل أن يحاول العالم أن يحدّدها. اعرفوها عميقًا وتمامًا إلى حدّ لا تستطيع معه أي غرفة ولا مرآة ولا صناعة ولا حدود ولا كذبة عبر الأجيال أن تنتزعها منكم.

أنتم لستم أفرادًا يبنون حياة فحسب. أنتم أفارقة. ورثة أعظم قصة لم تُروَ كاملة قط. حَمَلة حضارة أبت أن تُمحى. جزء من شعب سيهزّ العالم كله حين يتذكر أخيرًا من هو.

والتذكّر يبدأ هنا. في هذه القاعة. معكم.

يبدأ بشجاعة أن تقولوا: لم أكن أعرف ما يكفي. لكنني أختار أن أعرف الآن.

قبل أن تبنوا مستقبلًا، عليكم أن تعرفوا قيمتكم. وقبل أن تعرفوا قيمتكم، عليكم أن تعرفوا من أنتم.

لقد وصل بالدوين. بعد سنوات من التخلص مما تعلّمه، وصل. وقف أخيرًا على الأرض كأن له حقًا في الوجود عليها. وكذلك ستفعلون. لأن التخلّص مما تعلّمتموه ليس الوجهة، بل هو العتبة. وما وراء تلك العتبة ليس معرفةً فحسب.

إنه الحرية.

الحرية في أن تعرفوا من أين أتيتم. الحرية في أن تقفوا كاملين في ما أنتم عليه. الحرية في أن تدخلوا أي غرفة على وجه الأرض، لا كاعتذار، ولا كسؤال، ولا كمن ينتظر أن يُقال له إنه ينتمي.

بل كوصول.

وفهمُكم لأنفسكم حقًّا، لتاريخكم وملامحكم وتراثكم وقيمتكم، ليس مجرد فعل اكتشاف للذات.

إنه معنى الحياة نفسه.

الوضوح المؤلم خير من أمل مشوَّش مُنهِك. ماضيك لا يحدد مستقبلك، وإخفاقاتك المتصوَّرة لا تعرّفك. وللتقدّم لا بد أن تختار الخيار غير المريح مرارًا وتكرارًا. لن يصير أسهل، لكننا نصبح أقوى وأكثر مرونة.

احمُوا بيئتكم. احمُوا دائرتكم. احمُوا عقولكم. لأنكم لا ترتفعون إلى مستوى أحلامكم، بل تهبطون إلى مستوى بيئتكم. وحين تكون الجذور عميقة فلا داعي لخوف من الريح. ابقوا يقظين. ابقوا منتبهين لمن وما يحيط بكم. لا تجلسوا بين من يُخمدون نوركم. لأنه، كما يقول الشيوخ، السوار الواحد لا يُصدر رنينًا.

النتائج العظيمة ثمرة أفعال عظيمة. والأفعال العظيمة ثمرة معتقدات عظيمة. فإن كانت معتقداتك لا تخدمك، أو الأسوأ أنها تعمل ضدك، فستجد صعوبة في تحقيق النتائج التي تريدها في حياتك.

الفصل الثاني: اسعَ إلى التميّز

«حين تكتشف ما تريد أن تكونه في الحياة، فانطلق لتفعله كأن الله العليّ القدير قد دعاك في هذه اللحظة بالذات من التاريخ لتفعله. ولا تنطلق لتؤدي عملًا جيدًا يستطيع أي أحد أن يؤديه، بل انطلق لتؤدي عملًا جيدًا وتؤديه بإتقان لا يستطيع معه الأحياء ولا الأموات ولا الذين لم يولدوا بعد أن يؤدّوه أفضل منك.» – الدكتور مارتن لوثر كينغ

ثانيًا، ينبغي أن يكون في مخطط حياتك مبدأ أساسي هو العزم على بلوغ التميّز في مجالات سعيك المختلفة.

لكن التميّز ليس صدفة. وليس لقبًا يُمنح للمحظوظين أو الموهوبين بالفطرة، بل هو طريق يُختار عن قصد ويُسار فيه كل يوم. كل اسم يذكره التاريخ بالعظمة، على اللوحة أو في الميدان أو على المسرح أو على المنبر، سلك الطريق نفسه، وإن لم يسمّه. وفي هذا الطريق خمس علامات. اعرفوها وسيروا عليها، وستجدون أن التميّز يكفّ عن كونه مثالًا بعيدًا ويصير شكل حياتكم اليومية.

١. اعرف من أنت.

لا يبدأ التميّز بالتقليد، بل بجرد أمين لطبيعتك: مواهبك وطباعك والشيء المحدد الذي خُلقت لتفعله. فهم بن إنونوو ذلك مبكرًا. فبدل أن يكتفي بتكرار التقاليد الفنية الأوروبية، مزج الحساسيات اليوروبية والإيغبوية بالتقنية الحداثية، فأنتج لوحات ومنحوتات، مثل تحفته «أنيانوو» (Anyanwu)، لا يمكن أن تصدر إلا عمّن يعرف تمامًا بأي عينين يرى العالم. لم يرسم كأستاذ أوروبي. رسم كما يرسم بن إنونوو، لأن هذا ما كان يعرف نفسه عليه.

معرفة الذات هي الأساس الذي تستند إليه كل نقطة أخرى. ولا يمكنك أن تصبح أفضل نسخة من نفسك إن لم تعرف أولًا ما «نفسك» فعلًا: غرائزك ونداءك، والشيء الذي يبدو أقل من كونه خيارًا وأقرب إلى كونه هوية.

٢. كن أفضل نسخة ممّن أنت.

حين تعرف طبيعتك يصبح العمل هو صقلها بلا هوادة، لا مطاردة مخطط غيرك. وإيليود كيبشوغي أوضح مثال حديث على ذلك. لم يحاول أن يصبح عدّاءً سريعًا ولا لاعب كرة قدم ولا أي شيء غير عدّاء ماراثون. أخذ تلك الهوية الواحدة وسعى إليها بإخلاص جعله أول إنسان يجري الماراثون في أقل من ساعتين، وصاحب الرقم القياسي العالمي في الماراثون، بانضباط ثابت يصفه زملاؤه الرياضيون ومدرّبوه غالبًا بأنه رهباني. هو ليس أفضل عدّاء في العالم في كل مسافة، لكنه صار أفضل نسخة ممكنة من ذلك الشيء الذي هو عليه تحديدًا.

وهذا هو الفرق بين التقليد والإتقان: التقليد ينسخ تميّز غيره، والإتقان يعمّق تميّزك أنت.

٣. استخدم مواهبك لخدمة الآخرين.

الموهبة التي تخدم صاحبها وحده ناقصة. ميريام ماكيبا لم تستخدم صوتها للترفيه فحسب، بل لتحمل حقيقة الفصل العنصري إلى عالم كان بحاجة إلى سماعها، فصارت، فعليًا، الموسيقى التصويرية العالمية لنضال جنوب أفريقيا من أجل التحرر. كانت موسيقاها لا تنفصل عن غايتها. وبالمثل أخذ كوامي نكروما مواهبه الفكرية، من تعليم ورؤية سياسية وفهم لنظم الاستعمار، واستخدمها لا لطموح شخصي فحسب، بل ليقود غانا لتكون أول دولة في أفريقيا جنوب الصحراء تنال الاستقلال، وليغرس بذرة الوحدة الأفريقية التي ستشكّل الخيال السياسي للقارة أجيالًا.

وكلتا الشخصيتين تذكّرنا بأن أسمى استخدام للموهبة ليس الاكتناز بل المساهمة. وما فائدة صوت لا يسمعه أحد، أو رؤية لا تخدم أحدًا سوى صاحبها؟

٤. أحبّ العملية.

التميّز نادرًا ما يكون لحظة انتصار واحدة، بل هو آلاف اللحظات غير اللافتة تتكرر بإخلاص. لم يقع فيلا كوتي على «الأفروبيت» مصادفة. قضى سنوات يمزج الهايلايف والجاز والفانك، ويجرّب بلا كلل في الإيقاع واللغة والرسالة السياسية، حتى ظهر نوع جديد كليًا، نوع أخذ التراث الموسيقي الأفريقي ومنحه صوتًا عالميًا. وسلك هيو ماسيكيلا طريقًا مشابهًا مع البوق، فصقل صوته عبر عقود من المنفى والتعاون والأداء، وحمل الجاز الجنوب أفريقي إلى المسارح العالمية لا بضربة حظ واحدة بل بحياة من الإخلاص والممارسة.

لم يصل أي منهما فجأة. أحبّ كلاهما العمل اليومي، التدريب والتجربة الفاشلة والتعديل الصغير، قبل زمن طويل من أن يسميهما العالم عظيمين.

٥. لا تتوقف عن التحسّن.

حتى الإتقان أمامه طريق. كان نغوغي وا ثيونغو قد حقق نجاحًا أدبيًا عالميًا بالكتابة بالإنجليزية حين اتخذ قرارًا جذريًا بالكتابة بالغيكويو، فعلًا متعمدًا لاستعادة اللغات الأفريقية في الأدب وتحدّي قبضة الاستعمار على طريقة رواية القصص الأفريقية. كان من السهل أن يستريح على مجده، لكنه اختار أن يواصل النمو. وسار تشينوا أتشيبي في مسار موازٍ: كانت «الأشياء تتداعى» وحدها كفيلة بتخليد إرثه، إذ غيّرت طريقة قراءة العالم للقصص الأفريقية وقاومت قرونًا من السرديات الاستعمارية المشوِّهة. ومع ذلك واصل الكتابة، روايات ومقالات ونقدًا، رافضًا أن تصبح تحفة واحدة الكلمة الأخيرة.

ومثالهما واضح: التميّز ليس قمة تبلغها وتغرس عليها راية. إنه اتجاه تواصل السير فيه، حتى بعد أن يسميك العالم عظيمًا.

ثمة مقولة تقول: «إذا استطاع رجل أن يكتب كتابًا أفضل، أو يلقي موعظة أفضل، أو يصنع مصيدة فئران أفضل من جاره، فإن العالم سيشق طريقًا إلى بابه ولو بنى بيته في الغابة.» أي أنك إذا أنجزت شيئًا بإتقان استثنائي، فسيبحث الناس عنك ويدعمون عملك أيًّا كانت العوائق المحيطة بك.

وإن شاء حظك أن تكون كنّاس شوارع، فاكنس الشوارع كما كتب نغوغي وا ثيونغو رواياته ومسرحياته، مختارًا الكتابة بالغيكويو لاستعادة اللغات الأفريقية في الأدب.

اكنس الشوارع كما ألّف فيلا كوتي وأدّى الأفروبيت، مازجًا الجاز والفانك والهايلايف في شيء جديد كليًا.

اكنس الشوارع كما كتب تشينوا أتشيبي رواياته، مغيّرًا طريقة قراءة العالم للقصص الأفريقية مع «الأشياء تتداعى».

اكنس الشوارع كما غنّت ميريام ماكيبا الحقيقة في وجه السلطة، فصار صوتها الموسيقى التصويرية لمقاومة الفصل العنصري.

اكنس الشوارع كما عزف هيو ماسيكيلا البوق، حاملًا الجاز الجنوب أفريقي إلى مسارح العالم.

اكنس الشوارع كما تصوّر كوامي نكروما الوحدة الأفريقية، وقاد غانا لتكون أول دولة في أفريقيا جنوب الصحراء تنال الاستقلال.

اكنس الشوارع كما رسم بن إنونوو ونحت، مجسّدًا الفن الأفريقي الحديث على القماش وفي البرونز.

اكنس الشوارع كما ركض إيليود كيبشوغي الماراثون، فصار أول من يقطعه في أقل من ساعتين وصاحب الرقم القياسي العالمي، بانضباط يسميه كثيرون شبه رهباني.

اكنس الشوارع بإتقان يجعل كل جنود السماء والأرض يتوقفون ليقولوا: هنا عاش كنّاس عظيم أتقن عمله.

إن لم تستطع أن تكون صنوبرة على قمة التل، فكن شجيرة في الوادي، لكن كن أفضل شجيرة صغيرة على جانب الجدول. كن دغلًا إن لم تستطع أن تكون شجرة. إن لم تستطع أن تكون طريقًا سريعًا فكن مجرد دربٍ. إن لم تستطع أن تكون الشمس فكن نجمة. ليس بالحجم تفوز أو تخسر، بل كن الأفضل في ما أنت عليه.

التميّز هو أن تُحضر أفضل ما عندك إلى كل غرفة وكل مهمة وكل فرصة تضعها الحياة أمامك.

كرّر ذلك طويلًا فيكفّ التميّز عن أن يكون مصادفة.

ويصبح جزءًا ممّن أنت.

الفصل الثالث: تذكّر أوبونتو

الكلمة الأفريقية، الكلمة التي تحمل من الحكمة أكثر مما تحمله كتب الفلسفة، هي أوبونتو (Ubuntu).

أنا موجود لأننا موجودون.

قولوها ببطء. دعوها تستقر. لأنها ليست مجرد شعار. وليست وسمًا. وليست ملصقًا تحفيزيًا على جدار قاعة اجتماعات. أوبونتو فلسفة وجود كاملة. تقول: أنا لا أصير إنسانًا كاملًا في عزلة. إنسانيتي تتفعّل وتتعمق وتكتمل بصلتي بالبشر الآخرين. أنا لست كاملًا بدونك، وأنت لست كاملًا بدوني. نحن نجعل بعضنا حقيقيين.

ويذكّرنا أهل السواحيلية: «Mkono mmoja haulei mwana.» يد واحدة لا تُرضع طفلًا. تأمّلوا ما يقوله هذا المثل. أكثر أفعال الرعاية جوهرية، تربية طفل، لا يمكن أن يقوم بها شخص واحد. لا أم واحدة. ولا أب واحد. ولا أسرة واحدة. إنها تتطلب مجتمعًا. جيرانًا ينتبهون. وشيوخًا يرشدون. وأصدقاء يحضرون في اللحظة المناسبة بالكلمة المناسبة. القرية ليست استعارة. القرية استراتيجية بقاء.

ومع ذلك، في مكان ما على طريق الحداثة، بيعت لكثير منا قصة مختلفة. قصة الرجل الذي صنع نفسه بنفسه. والعبقري المنفرد. والفرد الذي لا يحتاج أحدًا ولا يدين لأحد ويرتقي بقوته وحدها. إنها قصة مقنعة. وهي أيضًا، وأقولها بحذر، كذبة.

لأنه لا وجود لشخص صنع نفسه بنفسه. بل هناك شخص نسي أن يحصي من ساعدوه.

فكّروا في تقليد «هارامبي» (Harambee) في كينيا. الكلمة نفسها تعني «لنشدّ جميعًا معًا». وهي ليست برنامجًا حكوميًا، بل ممارسة ثقافية أقدم من أي حكومة. حين يحتاج أحد في المجتمع إلى بناء بيت، أو دفع رسوم مدرسية، أو دفن عزيز، أو بدء مشروع، يجتمع المجتمع. يساهم كل بما يستطيع. بعضهم يأتي بالمال، وبعضهم بالعمل، وبعضهم بالطعام، وبعضهم بالحضور. لكن لا أحد يقف جانبًا. لا أحد يقول: هذه ليست مشكلتي. لأنه في مجتمع قائم على أوبونتو، مشكلتك مشكلتي. وحلمك مرتبط بحلمي. وارتقاؤك يرفعني.

هذا ليس ضعفًا. هذا عبقرية.

وكما يقول مثل آخر: «إن أردتَ أن تسير بسرعة فسر وحدك. وإن أردتَ أن تذهب بعيدًا فسيروا معًا.»

وأفريقيا بحاجة إلى أن تذهب بعيدًا.

وثمة مثل أفريقي يقول: «الطفل الذي لا تحتضنه القرية سيحرقها ليشعر بدفئها.»

تأمّلوا في هذا…

الطفل الذي لا تحتضنه القرية، سيحرقها، ليشعر بدفئها.

هذا ليس كلامًا عن التدمير، بل عن الجوع. عن أعمق حاجة إنسانية: الحاجة إلى أن يُرى المرء. وأن يُقبل. وأن يُقال له: أنت تنتمي إلى هنا. أنت مهم. لك قيمة.

وحين لا تُلبّى تلك الحاجة، حين ينشأ الشباب وهم يشعرون بأنهم غير مرئيين أو مرفوضين، أو يُقال لهم بألف طريقة هادئة إنهم أقل، فإنهم لا يقبلون ذلك ببساطة. بل يتصرفون. يطلبون الانتباه بطرق مؤلمة. يُحدثون ضجيجًا لأن الصمت كان يشبه الاختفاء. ويمدّون أيديهم إلى ما يؤذيهم لأنه لم يوضع في أيديهم قبل ذلك شيء مُؤكِّد.

الأفريقي جاء من مجتمع جماعي، والأوروبي جاء من مجتمع فردي.

«المطر لا يسقط على سقف واحد فقط.» – مثل كاميروني

المعنى:

لا أحد يعيش وحيدًا تمامًا. ما يؤثر في شخص يؤثر في النهاية في غيره. الفرح ينتشر. والألم ينتشر. والنجاح ينتشر. والمشكلات تنتشر.

يذكّرنا هذا المثل بأننا جميعًا مترابطون. فحين يعاني فرد في المجتمع يضعف المجتمع كله. وحين ينجح شخص يستفيد الجميع.

يعلّمنا أوبونتو أن حياتنا منسوجة معًا كخيوط في القماش نفسه.

«Umoja ni nguvu, utengano ni udhaifu.» – مثل سواحيلي

المعنى:

الوحدة قوة. والتفرقة ضعف.

على مدى التاريخ نجحت جماعات قوية في الغالب لأنها عملت معًا. وبالمثل أخفقت مجتمعات في الغالب لأنها سمحت لنفسها بالانقسام.

يذكّرنا أوبونتو بأن أعظم قوتنا تأتي من التعاون لا من التنافس.

«المجتمع كحزمة من العصيّ.» – مثل أفريقي

المعنى:

عود واحد يمكن كسره بسهولة. أما حزمة من العيدان فكسرها أصعب بكثير.

قد يكون الأفراد ضعفاء وحدهم، لكنهم معًا يصبحون صامدين.

يعلّمنا أوبونتو أننا نحمي بعضنا بالتضامن.

«شجرة واحدة لا تصنع غابة.» – مثل أفريقي

المعنى:

مهما كان الشخص موهوبًا أو ذكيًا أو مجتهدًا، فلا يستطيع أن يفعل كل شيء وحده.

كل إنجاز عظيم يعتمد على مساهمات كثيرين.

يعلّمنا أوبونتو التواضع. ويذكّرنا بأننا بحاجة إلى بعضنا.

«حين تتّحد خيوط العناكب تستطيع أن توقف أسدًا.» – مثل إثيوبي

المعنى:

كل خيط عنكبوت وحده هش. والأسد يستطيع تمزيقه بلا جهد.

لكن حين تُنسج آلاف الخيوط معًا، تصبح قوية على نحو مدهش.

والدرس أن حتى من يبدون ضعفاء فرادى يمكن أن يصبحوا أقوياء حين يتحدون حول غاية مشتركة.

«البيت الذي بنته أيدٍ كثيرة لن يسقط أبدًا.» – مثل أفريقي

المعنى:

ما يُبنى جماعيًا يكون في الغالب أقوى مما يُبنى فرديًا.

الأيدي الكثيرة تجلب مهارات ووجهات نظر وقوى مختلفة. والمجتمع يمنح الاستقرار.

يعلّمنا أوبونتو أن الإنجازات الدائمة نادرًا ما تكون إنجازات فردية.

الرسالة المركزية لأوبونتو

أنت مهم، لكنك لست منفصلًا.

نجاحك مرتبط بنجاح الآخرين.

إنسانيتك مرتبطة بإنسانية الآخرين.

قصتك جزء من قصة أكبر.

والشخص الأقوى ليس من يقف فوق الجميع، بل من يفهم أن «أنا موجود لأننا موجودون».

الدرس الأكبر في أمثال أوبونتو

  • نحن مترابطون (المطر لا يسقط على سقف واحد فقط.)
  • نصبح أنفسنا عبر الآخرين (الإنسان إنسان بالآخرين.)
  • الوحدة تصنع القوة (Umoja ni nguvu.)
  • المجتمع يحمينا (حزمة العيدان لا تنكسر بسهولة.)
  • لا أحد ينجح وحده (شجرة واحدة لا تصنع غابة.)
  • الجهد الجماعي يضاعف القوة (خيوط العناكب تستطيع إيقاف أسد.)
  • ما تبنيه أيدٍ كثيرة يدوم (البيت الذي بنته أيدٍ كثيرة لن يسقط أبدًا.)

وتذكّروا: «الشجرة الواحدة لا تصنع غابة.»

شجرة وحيدة في حقل مفتوح جميلة، لكنها هشّة أيضًا. فالريح التي لا تكاد الغابة تشعر بها قد تقتلع الشجرة الوحيدة تمامًا. والغابة تنجو لا لأن أشجارها أقوى فرادى، بل لأن جذورها تتشابك تحت الأرض، فتقوّي بعضها خفيةً، وتتشارك الماء والمغذيات، وتمسك التربة معًا في وجه العاصفة.

هذا ما يفعله المجتمع. وهذا ما يفعله أوبونتو. الجذور تتشابك حيث لا يراها أحد، وحين تأتي العاصفة، نثبّت بعضنا في أماكننا.

نحن بحاجة إلى بعضنا. نشفي بعضنا. نبني بعضنا.

يعني أوبونتو أن انتصارك انتصاري. حين تصبح طالبة من هذه المدرسة طبيبة وتعود لتخدم هذا المجتمع، فليس ذلك انتصارها وحدها. إنه انتصار كل معلم بقي متأخرًا، وكل والد ضحّى، وكل زميل شجّع، وكل شيخ دعا. نجاحها ثمرة شجرة غرستها أيدٍ كثيرة.

علّمني الطريق أن لا أحد ينجح وحده.

غريب يصير صديقًا. وقرية تصير فصلًا دراسيًا. ودراجة نارية معطّلة تصير دعوةً إلى الكرم. وعبور حدود يصير تذكيرًا بأن الخطوط بيننا رسمها غيرنا، وأننا تحت تلك الخطوط شعب واحد، نداوي الجراح نفسها، ونحلم الأحلام نفسها، ونبني نحو الفجر نفسه.

لأنكم لا تبنون حياة فحسب، بل تبنون جسرًا. جسرًا بين من أين جئتم وإلى أين تمضون. جسرًا بين أفريقيا الماضي وأفريقيا المستقبل. جسرًا بين الشيخ الذي حمل المعرفة والطفل الذي يحتاج إلى تلقّيها. جسرًا بين نجاحكم وإمكانات غيركم.

ابنوا ذلك الجسر جيدًا. ابنوه قويًا. ابنوه عريضًا بما يكفي ليعبر عليه الآخرون.

ويعني أوبونتو أن ألمك ليس ألمك وحدك. حين يتعثر أخوك، وحين تغرق أختك في الصمت، وحين يتخلى الشاب عند ناصية الشارع عن نفسه، فليست هذه مشكلة خاصة. إنها جرح مجتمعي. وجراح المجتمع يشفيها اهتمام المجتمع.

في تقليد الأكولي في شمال أوغندا ممارسة تسمى «غومو تونغ» (gomo tong)، أي «ثني الرمح». حين مزّق الصراع مجتمعًا، وحين خلّف العنف جراحًا بين العائلات والعشائر بدت مستعصية على الالتئام، كان المجتمع يجتمع. لا لتوزيع اللوم، ولا للعقاب، بل للإصلاح. ليثني الرمح، سلاح العنف، إلى شكل جديد. ليحوّل الدمار إلى مصالحة. لأن أوبونتو تقول: لا أستطيع أن أكون معافى تمامًا وأنت مكسور. شفاؤك جزء من اكتمالي.

لهذا يهمّ المجتمع. ولهذا يهمّ الإرشاد. ولهذا تهمّ الرحمة.

فكّروا في المرشدين الذين صاغوا أعظم قادة هذه القارة. نيلسون مانديلا ووالتر سيسولو، سيسولو الذي رأى شيئًا استثنائيًا في مانديلا الشاب قبل أن يراه مانديلا في نفسه، فأرشده وتحدّاه وسار إلى جانبه عقودًا من النضال. وباتريس لومومبا ومجتمع المفكرين الوحدويين الأفارقة الذين شحذوا رؤية بعضهم. ووانغاري ماثاي الشابة والأساتذة الذين رفضوا أن يتخلّوا عنها، ودفعوها أبعد مما ظنّت أنها تستطيع.

لا عملاق يقف وحده. لكل عملاق شخص، أو أشخاص كثيرون، آمنوا به قبل أن يؤمن به العالم.

فكونوا ذلك الشخص لأحدهم. كونوا والتر سيسولو في قصة أحد. كونوا الجدة التي يجلس عند قدميها قائد المستقبل. كونوا المعلم الذي يقول: أرى فيك شيئًا لا تستطيع أن تراه في نفسك بعد.

وكما يقول الشيوخ: «الطفل الذي يُحمل على الظهر يرى أبعد من الذي يمشي وحده.» الطفل على الظهر يرى أبعد، لا لأنه أطول، بل لأن أحدًا اختار أن يحمله. أحدٌ اختار أن يرفعه. أحدٌ قال: لم تبلغ بعد مرحلة تستطيع فيها أن تقطع هذه التضاريس وحدك، فدعني أحملك حتى تستطيع. دعني أُعِرْك طولي. دعني أشاركك منظري.

هذا هو الإرشاد. هذا هو المجتمع. هذا هو أوبونتو في الفعل.

إذن تحرير العقل يعني فهم هذا كله. يعني أن ننظر إلى خريطة أفريقيا لا بعيون عام 1884، بل بعيون آلاف السنين من الحضارة الأفريقية. قال كوامي نكروما: «أنا لست أفريقيًا لأنني وُلدت في أفريقيا، بل لأن أفريقيا وُلدت فيّ.» وقال جوليوس نيريري: «تنمية أفريقيا تتطلب وحدة أفريقيا.» وبنى المصريون القدماء، أسلافكم في كيميت، حضارتهم كلها حول مفهوم يسمى «ماعت» (Ma’at). الحقيقة. العدالة. التوازن. الانسجام. ليس لشخص واحد، ولا لقبيلة واحدة. بل للجميع.

هذه هي أفريقيا التي نستعيدها.

تذكّروا من كنّا

من أكبر الأخطاء التي ارتُكبت بحق أفريقيا الاعتقاد بأن القارة بحاجة إلى تقسيمها إلى دول قومية مصطنعة. هذه الحدود لم يرسمها الأفارقة، بل رسمها غرباء في أواخر القرن التاسع عشر، وفي الغالب دون اكتراث بالناس الذين كانوا يعيشون هناك أصلًا.

قبل 1884 لم تكن هناك خطوط مستقيمة تقطع أفريقيا. ولا حدود مصطنعة تشق القرى والعائلات والثقافات. كانت هناك ممالك وطرق تجارة وهجرات، وناس عاشوا معًا وبنوا معًا وأحبّ بعضهم بعضًا عبر هذه القارة آلاف السنين. ثم جلست أربع عشرة دولة أوروبية في قاعة في برلين، دون أفريقي واحد في القاعة، ولا واحد، وقسّمت قارة كاملة بينها. أربعون بلدًا رُسمت في بضعة أشهر. خطوط شقّت الماساي والإيوي والباكونغو والصوماليين والطوارق والهيمبا، ومزّقت العائلات والثقافات والهويات بقلم رسّام خرائط.

ثم كانت أشد الحيل مكرًا: جعلونا نتقاتل على الحدود التي رسموها. لأن أفريقيا المقسَّمة لا تستطيع أن تتحدى القوى التي قسّمتها. كلما خاضت دولة أفريقية حربًا مع جارتها على نزاع حدودي، فذلك قلم أجنبي ما زال يسيل الدماء. وكلما قلنا: أنا كيني لا تنزاني، كأن تلك الحدود تحدّدنا، فإننا نردد خطوطًا لم تكن لنا يومًا.

كنا دائمًا شعبًا واحدًا. لكنهم أقنعونا أننا كثيرون.

كان الغرض بسيطًا: فرّق لتسيطر.

أما الطريقة الأفريقية التقليدية فكانت مختلفة جدًا. فقد ازدهر الأفارقة في ما يمكن أن نسميه الدول الإقليمية والإمبراطوريات، مجتمعات سياسية كبيرة تعيش فيها جماعات عرقية ولغات وثقافات وأديان كثيرة جنبًا إلى جنب. تاجر الناس معًا، وتعلّم بعضهم من بعض، وتزاوجوا عبر المجتمعات، وبنوا حضارات دامت قرونًا.

لم يكن تاريخنا تاريخ عزلة، بل تاريخ ترابط.

ترابط الأسرة والعشيرة والقرية

لم يكن هناك فرد أفريقي بالمعنى المعروف اليوم، حيث يمكنك أن تقول: أنا فرد أفعل ما أشاء. لم تكن تجد هذا النوع من الأفراد. كان المجتمع الأفريقي مبنيًا بحيث لا تجد أشخاصًا يعيشون وحدهم. كان الجميع مرتبطًا بالأسرة. فمثلًا إن صارت امرأة أرملة، عادت إلى أسرتها أو إلى أسرة زوجها. كان كل شخص مرتبطًا بأحد ما في بنية شجرة العائلة. ولذلك بدأ معظم المجتمع الأفريقي على أساس جماعي. كان المرء مرتبطًا بأسرته المباشرة، ثم بالعشيرة، ثم بالقرية، ثم بالدولة. فكان لكل فرد مجموعة من الأسر ينتمي إليها. ولهذا لم يكن هناك سجل كبير لحالات تأديبية مع الأطفال، لأن الجميع كان مسؤولًا أمام فرد ما في هرم الأسرة. وفي هذه المجتمعات لم تكن هناك كلمة للسجن لأن أحدًا لم يدخله قط. ولا كلمة لدار الأيتام لأن أحدًا لم يطرد طفلًا قط. ولا كلمة لدور المسنين لأن أحدًا لم يطرد جدًا أو جدة قط. وبُنيت بنية الأسرة على هذه القيم، فلم تكن هناك كلمة للبغاء لأن الفكرة كانت غير واردة. وإذا نظرتَ إلى بنية الأسرة، حين لم تكن المرأة متزوجة في سن معينة، كانت أسرتان تجتمعان لتريا ما يمكن فعله. وكانتا تجدان لها رجلًا مناسبًا إن لم تستطع أن تجده بنفسها. (اذكروا رحلة منسا موسى إلى مكة للحج.) كان هذا قبل اختراع الحب الرومانسي في الزواج. فحين تبنّينا فكرة الحب الرومانسية الغربية، بدأت المتاعب، لأن الزواج الأفريقي كان قائمًا على الاحترام وعلى جمع الأسر معًا، وأحيانًا جمع القرى معًا… وبهذا النوع من بنية الأسرة والاستمرارية قامت حضارة أفريقيا القديمة العظيمة. وحين بدأ الأفارقة يقلدون نظام الأسرة الغربي، دُمّرت مركزية الأسرة الأفريقية وقوة الثقافة والتقاليد والقيم الأفريقية، وبدأ انهيار الإمبراطوريات والحضارات العظيمة.

الزيجات السلالية

كان من المعتاد أن يختار أسلافنا شركاءهم وفق اعتبارات عملية إلى حد كبير. فلم يكن الأزواج يتشكلون بقرار الأفراد أنفسهم، بل بقرار المجتمع الأوسع والأسر والشيوخ ومحكمة القرية. كانت زيجات سلالية. وكان الزواج أداة لحفظ نسب الأسرة وتقويته وتثبيته، كما استُخدم لتقوية التحالفات، وحماية استمرارية النسب، وتسوية الديون القديمة، والحفاظ على الانسجام الاجتماعي. وكان الشيوخ يعملون كأنهم «دبلوماسيو الأسرة»، ونادرًا ما تُترك قرارات الزواج لشابين وحدهما، بل كانت تُعدّ قرارات تمس النسب كله. وكان الأزواج يجتمعون لأسباب لا علاقة لها بالتوافق العاطفي. كانت هناك دموع كثيرة وحزن ووحدة، ولم يبدُ أن ذلك يهم، لأن العلاقات لم تكن فردية بل خدمت غاية أكبر.

  • تحالفات من عشيرة إلى عشيرة (لا بين الممالك فقط): الزواج من تلك العشيرة كان يثبّت التحالف على مستوى الأسرة.
  • الزواج بين القرى لبناء شبكات التجارة والأمان: قد تسعى أسرة في قرية زراعية إلى زوج من قرية قرب نهر أو غابة أو طريق تجاري، فتنشأ روابط مصاهرة تمنح الأسرتين الوصول إلى الموارد (السمك والملح وأراضي الرعي) والمرور الآمن عند السفر.
  • زواج الأرملة (وراثة الأرملة)، كما عند اللُّو: حين يموت الزوج يمكن لأرملته أن تتزوج أخًا أو قريبًا ذكرًا للمتوفى. لم يكن الأمر رومانسيًا، بل كان يُبقي المرأة وأطفالها داخل نسب الأسرة، ويضمن أن يستمر تربية الأطفال والإنفاق عليهم من النسب نفسه، ويمنع انتقال ثروة الأسرة أو أرضها أو اسمها إلى غرباء.
  • زواج الأخت (Sororate): إن ماتت الزوجة أو كانت عاقرًا، قد تعرض أسرتها أختًا لها لتتزوج الزوج، مرة أخرى للحفاظ على التحالف بين الأسرتين بدل حلّه.
  • الزواج كتسوية دَين أو مبادلة: في بعض المجتمعات استُخدم الزواج لتسوية دَين عرفان بين أسرتين، فمثلًا إن ساعدت أسرة أخرى في مجاعة أو صراع، فقد يكون زواج بعد سنوات «وفاءً» رسميًا بذلك الرباط ويصل الأسرتين دائمًا.
  • التوفيق على أساس الفئات العمرية والتنشئة: في المجتمعات ذات أنظمة الأجيال العمرية (كالماساي والكيكويو) كان الذين مرّوا بالتنشئة معًا يتزوجون غالبًا ضمن شبكات مرتبطة بالفئة العمرية نفسها، مما يعزز الولاء بين أقران سيقودون المجتمع معًا لاحقًا.

الزواج الرومانسي

حدث تغيّر جوهري بعد استعمار أفريقيا وما تلاه من تبنّي العادات الغربية في نمط حياة أفريقيا. كانت ثورة في الشعور نعرفها اليوم بالرومانسية. ومن أركانها المركزية أن يُترك كل فرد ليقرر شريكه بنفسه، بحركة قلبه هو. أن يُترك ليقرر لنفسه. إنها فكرة جميلة، فكرة محرِّرة جدًا، ويُفترض أن تبدو منطقية. ونحن في هذا العصر الرومانسي منذ قرن أو نحوه. ودعونا نقلها بصراحة: لقد كان كارثة. لسنا أسعد اليوم في ثقافة رومانسية مما كنا في ثقافة سلالية كانت الزيجات فيها تُعقد لأسباب سلالية. لماذا؟ لأننا أخفقنا جماعيًا في التركيز بما يكفي من الجدية على الصعوبات التي يواجهها الأزواج حين يختار بعضهم بعضًا بحسب حركة القلب. يُوصَف الحب بأنه شعور خاص، لا مجموعة أفكار، ولا إحساس بمبادئ يمكن ملاحظتها عقلانيًا، بل شعور. عليك أن يوجّهك شعورك. الأزواج يوجّههم العاطفة لا العقل. والعقل عدو في النظرة الرومانسية للعلاقات السعيدة حقًا. أسألكم يا إخوتي وأخواتي: هل من غير الرومانسي حقًا أن نعرّف الرومانسية بأنها السعي إلى علاقة قابلة للنجاح؟ هل من غير الرومانسي أن نتحدث عن المال؟ هل من غير الرومانسي أن نفكر طويلًا وبعمق في أنماط النمو النفسي في الطفولة؟ هل هو ضد الرومانسية أن نقضي وقتًا طويلًا في التفكير في الأسر والأصدقاء والتوافق على هذا المستوى؟

أن تعيش في ثقافة رومانسية يعني أن تُكوّن علاقة بالغريزة، وأن لكل إنسان توأم روح، وأنك ستتعرف على توأم روحك بشعور خاص يدغدغك. وأنه لا ينبغي أن تُسأل عن تفسير ذلك الشعور. عليك ببساطة أن تمضي إليه وتهرب مع الشريك أو تنتقلا للعيش معًا وتبدآ بإنجاب الأطفال إن كان هذا ما يستحوذ عليك.

يتحدد رضا الإنسان عن حياته بنحو 70% بجودة علاقاته الشخصية. وسيفكر كائن فضائي زائر لكوكب الأرض حين يسمع هذه النسبة: من الواضح أن سكان الأرض، نظرًا للدور الهائل للحب، سينفقون 70% من أموالهم و70% من وقت تعليمهم في معرفة كيف تسير أمور الحب هذه. لكنهم بدلًا من ذلك يتركون الأمر للمصادفة لأننا نعيش في ثقافة رومانسية.

السبب والنتيجة في الرومانسية

  • الشعور الفردي يحلّ محل القرار الجماعي ← يُضعف عادة إخضاع التفضيل الشخصي لأهداف الجماعة، وهي عادة تعتمد عليها الوحدة الأفريقية.
  • الزواج لم يعد يخدم بناء التحالفات ← تتوقف الروابط بين العشائر والقرى وروابط التجارة والأمان التي كان الزواج يصنعها.
  • الرومانسية استُوردت مع الاستعمار ← فالتمسك بها تمسك بمستورد من العهد الاستعماري بدل استعادة النظم الأصلية.
  • تراجع دور الشيوخ بوصفهم «دبلوماسيي الأسرة» ← يُضعف المؤسسة التي كانت تنقل الذاكرة الجماعية والتماسك بين الجماعات عبر الأجيال.
  • اضطراب الأسرة من الزيجات الرومانسية غير السعيدة ← يمتد أثره إلى إضعاف الوحدة الاجتماعية الأساسية التي يحتاج إليها أي مشروع سياسي أكبر.
  • زواج لا يمسكه إلا الشعور، دون سقالات خارجية ← يتلاشى الشعور ولم تكن هناك سقالات أصلًا، فترتفع معدلات الطلاق.
  • تربية فردية بدل التربية المدعومة بالأقارب ← حين ينكسر الرباط الرومانسي لا توجد شبكة أمان من الأسرة الممتدة تلتقط الطفل، فتنتج الأمومة أو الأبوة المنفردة.
  • أسر متصدعة وإرشاد أضعف من الشيوخ ← ضغط اقتصادي وانتقال أقل اتساقًا للقيم بين الأجيال إلى الشباب.
  • الشعور هو المبرر الوحيد للدخول في علاقة ← فيصير الشعور أيضًا المبرر الوحيد لتركها أو لخرق أعرافها، لأن المساءلة أمام العقل والأسرة والمجتمع رُفضت منذ البداية.

الحضارات الأفريقية الكبرى

تأملوا الحضارات الأفريقية العظيمة التي نهضت وازدهرت قبل زمن طويل من وجود الحدود الاستعمارية بفضل بنية الأسرة الأفريقية.

شمال أفريقيا وشمالها الشرقي

  • مصر القديمة (كيميت)، نحو 3100 ق.م – 30 ق.م: من أقدم حضارات العالم، اشتهرت بأهراماتها ورياضياتها وطبها وهندستها ولغتها المكتوبة.
  • مملكة كوش (النوبة)، نحو 1070 ق.م – 350 م: تقع في السودان الحالي. حكم الكوشيون مصر وأسسوا الأسرة الخامسة والعشرين، وبنوا أهرامات أكثر مما في مصر نفسها.
  • الحضارة القرطاجية، نحو 814 ق.م – 146 ق.م: مقرها تونس الحالية، وصارت قرطاج من أعظم القوى التجارية والبحرية في العالم القديم.
  • إمبراطورية أكسوم، نحو 100 م – 940 م: مركزها إثيوبيا وإريتريا الحاليتان. كانت أكسوم من أقوى ممالك عصرها، وربطت أفريقيا بشبكات تجارة تمتد إلى الجزيرة العربية والهند وما وراءهما.

غرب أفريقيا

  • إمبراطورية غانا (واغادو)، نحو 300 م – 1200 م: إمبراطورية تجارية ثرية سيطرت على طرق الذهب والملح المهمة في غرب أفريقيا.
  • إمبراطورية مالي، نحو 1230 م – 1600 م: موطن منسا موسى الأسطوري. وفي عصرها الذهبي صارت تمبكتو من أبرز مراكز العلم والتعلم والتجارة في العالم.
  • إمبراطورية سونغاي، نحو 1464 م – 1591 م: من أكبر الإمبراطوريات في التاريخ الأفريقي، اشتهرت بقوتها العسكرية وإدارتها ومؤسساتها التعليمية.
  • مملكة (إمبراطورية) بنين، نحو 1180 م – 1897 م: اشتهرت بحكومتها المتطورة ومنحوتاتها البرونزية الاستثنائية التي أذهلت الزوار الأوروبيين.
  • مملكة الكونغو، نحو 1390 م – 1914 م: مملكة قوية في وسط أفريقيا ذات مؤسسات سياسية متقدمة وشبكات تجارة واسعة.

جنوب أفريقيا

  • حضارة زيمبابوي العظمى، نحو 1100 م – 1450 م: بُناة مدينة زيمبابوي العظمى الحجرية الرائعة، من أعظم الإنجازات المعمارية في أفريقيا.
  • إمبراطورية موتابا، نحو 1430 م – 1760 م: وريثة زيمبابوي العظمى وقوة إقليمية كبرى سيطرت على التجارة والموارد الطبيعية في جنوب أفريقيا.

حين ندرس هذه الحضارات يظهر نمط واضح. لم يكن الأفارقة غرباء عن التنوع. كنا قد أتقنّا بالفعل فن جمع شعوب مختلفة تحت نظم سياسية مشتركة. ولم نكن بحاجة إلى غرباء يعلّموننا كيف نعيش معًا.

والمأساة أن الحدود المفروضة على أفريقيا شجّعت الانقسام حيث كان هناك ترابط. شجّعتنا على أن نرى أنفسنا أساسًا مواطني دول صغيرة بدل أن نكون أعضاء في أسرة أفريقية أكبر.

لكن أوبونتو تذكّرنا بحقيقة أعمق:

«الإنسان إنسان بالآخرين.»

مستقبلنا لن تبنيه الجدران، بل الجسور.

لقد تركت لنا أسلافنا درسًا قويًا. دامت مصر ثلاثة آلاف سنة. وبقيت كوش أكثر من ألف سنة. ونهضت غانا ومالي وسونغاي وبنين والكونغو وأكسوم وزيمبابوي العظمى وغيرها وازدهرت لأن الناس تعلموا أن يعيشوا ويتاجروا ويبنوا ويحلموا معًا.

والتحدي أمام جيلنا ليس أن نخترع الوحدة، بل أن نتذكرها.

لأن النهر الذي ينسى منبعه يجف.

ومنبع أفريقيا لم يكن الانقسام قط.

كان أوبونتو. كان المجتمع. كان المصير المشترك.

وحين نتذكر تلك الحقيقة، لا نكرّم ماضينا فحسب.

بل نبدأ في بناء مستقبلنا.

أفريقيا لا تنتظر مخلّصًا ينزل من مكان ما بإجابات صيغت في مكان آخر لمشكلات لم يعيشوها قط. أفريقيا تنتظركم أنتم. الشابة في هذه القاعة التي تقرر اليوم أن مجتمعها يستحق رعاية صحية أفضل، فتصير الطبيبة التي تقدمها. والشاب الذي يقرر أن أبناءه سيعرفون تاريخهم، فيصير المعلم والكاتب والراوي الذي يضمن ذلك. ورائد الأعمال والمهندس والفنان والناشط والمزارع والمبرمج والمعالج، كلكم، تختارون اليوم أن تكونوا أنفسكم كاملين ومتميزين وبلا اعتذار.

وكما يقول المثل: «يتغير إيقاع الطبل، لكن الرقصة تستمر.»

يتبدل الإيقاع. ويتغير العالم. وتتغير التكنولوجيا. وتتحرك الحدود. وتمضي الأجيال. لكن الرقصة، الرقصة القديمة التي لا تعوَّض، رقصة شعب يعرف من هو، ويحب من أين جاء، ويأبى أن يتوقف عن البناء، تستمر. لقد نجت من الاسترقاق. ونجت من الاستعمار. ونجت من كل محاولة لجعلنا ننسى. وستستمر، عبركم، بفضلكم، ما دمتم تختارون أن تواصلوا الرقص.

فواصلوا الرقص. واصلوا البناء. واصلوا الصيرورة.

حكاية الملاعق الطويلة

أُري شيخٌ ذات مرة غرفتين على يد دليل. في الغرفة الأولى جلس جمع من الناس حول وليمة فاخرة، جبال من الطعام الغني العَطِر. لكن كل شخص أُعطي ملعقة ذات مقبض طويل إلى حدّ أنه مهما التوى وتمدّد لا يستطيع أن يوصل الطعام إلى فمه. فجلسوا جائعين محبطين محاطين بالوفرة، كل منهم يزداد نحولًا في حضرة الكثرة. كانت الغرفة مليئة بالضجيج. جدالات واتهامات وشكاوى. ولم يكن أحد يأكل.

وفي الغرفة الثانية الوليمة نفسها. والملاعق الطويلة نفسها. لكن شيئًا مختلفًا. كانت الغرفة دافئة. والضحك يتحرك فيها كنسيم. وكل شخص ممتلئ، لأن كل شخص كان يستخدم ملعقته الطويلة ليُطعم الجالس قبالته. وذلك الشخص كان يُطعمه بدوره.

التفت الشيخ إلى الدليل وسأل: «ما الفرق بين هاتين الغرفتين؟»

قال الدليل: «في الغرفة الأولى نسوا أوبونتو. وفي الثانية تذكّروها ومارسوها.»

هذه ليست حكاية عن الطعام فقط. إنها حكاية عن كل مورد وكل موهبة وكل هبة أُعطيتموها. ملعقتك طويلة لسبب. صُمّمت لتصل إلى شخص آخر. وحين تفهم ذلك، حين تكف عن محاولة إطعام نفسك وحدك، يأكل الجميع.

لا تستطيع أن تُطعم نفسك بملعقة طويلة المقبض. لكنك تستطيع دائمًا أن تُطعم غيرك. وهم يستطيعون أن يُطعموك. هذه هي الطريقة الوحيدة التي تنجح بها الوليمة.

وحين تتحد المجتمعات في خيط التضامن والتعاون المتبادل، تتضاعف قوة القارة أضعافًا. وبهذا العزم الجماعي سيبلغ شعبنا آفاقًا جديدة من التقدم.

وأنا أستعد للختام…

الجميع ينتظر الظرف المثالي ليبدأ، ولا يدركون أن البدء هو الظرف المثالي.

«أوقية من الممارسة تساوي ألف كلمة.»

يتردد صداها في الحكمة الأفريقية التي تفضّل الفعل على القول.

أفريقيا لا تحتاج إلى جيل آخر يتحدث عن التغيير فقط. تحتاج إلى جيل يصير هو التغيير. تعلّم تاريخك مهم. وحب نفسك مهم. والإيمان بأوبونتو مهم. لكن هذه الأفكار لا تهمّ إلا إذا شكّلت طريقة عيشكم. المعرفة بلا عمل لا تغيّر شيئًا. وكما كان يقول كثير من الشيوخ الأفارقة، لا يُحاسَب الإنسان على ما يعد به، بل على ما يفعله فعلًا. كفّوا عن الحديث عن الحياة التي تريدونها. وابدؤوا ببنائها.

قبل أن أمضي، أريد أن أترككم مع ثلاثة أسئلة.

ولا أريدكم أن تجيبوني بها. أريدكم أن تجيبوا أنفسكم بصدق، في المساحة الهادئة داخلكم، حيث لا يراقبكم أحد ولا أحد يتصنّع.

السؤال الأول.

إذا قلّد كل من في هذه القاعة عاداتكم اليومية اليوم، فهل ستتطور أفريقيا كلها أم ستنهار؟

فكّروا في ذلك. لا كسؤال حكم، بل كسؤال مساءلة. لأننا لسنا أفرادًا معزولين نتخذ خيارات معزولة. نحن مجتمع. والمجتمعات تتشكل من العادات اليومية المتراكمة لمن فيها. صباحكم. انضباطكم. علاقتكم بهواتفكم. علاقتكم بكتبكم. علاقتكم بكلمتكم، هل تفون بها؟ علاقتكم بوقتكم، هل تحترمونه؟ لو فعلت القاعة كلها ما تفعلونه كل يوم، فإلى أين سننتهي؟

السؤال الثاني.

لو دخلت عليكم الآن نسخة منكم قبل خمس سنوات، فهل ستُعجب بكم أم ستحزن؟

هل ستنظر تلك النسخة الأصغر إلى حيث أنتم، وإلى ما صرتم عليه، وإلى كيف تقضون وقتكم، وإلى ما تبنونه، فتشعر بالفخر؟ أم بخيبة أمل هادئة ثقيلة؟ لا لأنكم أخفقتم، بل لأنكم رضيتم بالقليل. لأنكم لعبتم صغارًا. لأنكم تركتم الحلم يتقلص ليلائم الخوف.

أنتم مدينون لتلك النسخة من أنفسكم بجواب صادق.

ومدينون للنسخة المستقبلية منكم بجواب أفضل.

السؤال الثالث.

وهذا السؤال هو الأثقل بين الثلاثة.

أريدكم أن تتخيلوا نعيكم.

لا النعي الذي سيُكتب، بل النعي الذي ينبغي أن يُكتب، لو عشتم كل يوم من الآن حتى آخر أنفاسكم بأقصى ما تستطيعون أن تكونوه.

اكتبوه في أذهانكم الآن.

الأرواح التي لمستموها. المؤسسة التي بنيتموها. الشاب في كيغوما الذي وجد اتجاهه بسبب شيء اخترتم أن تموّلوه. المرأة في متوارا التي حكت قصتها أخيرًا لأنكم هيّأتم لها المساحة. المجتمع الذي لم ينزلق إلى العنف لأن أحدًا، لأنكم أنتم، قرر أن السلام يستحق الاستثمار قبل اشتعال النار.

والآن، ضعوا ذلك النعي جانبًا.

والتقطوا النعي الذي يُكتب حاليًا.

الذي تكتبه اختياراتكم اليومية الفعلية. وأولوياتكم الفعلية. الاجتماعات التي تحضرونها والتي تتجنبونها. المخاطر التي تقبلونها والتي تؤجلونها إلى الربع القادم، أو العام القادم، أو العقد القادم.

هل هما النعي نفسه؟

أم هناك فجوة؟

لأن تلك الفجوة، المسافة بين من تعيشون كما هم اليوم ومن أنتم قادرون على أن تكونوا، لها اسم.

اسمها الحياة التي لم تُعَش.

والحياة التي لم تُعَش لا تختفي بهدوء. إنها تتراكم. وتصير ندمًا. وتصير ذلك الشيء الذي لا تستطيعون تسميته لكنكم تشعرون به كلما خلوتم بأنفسكم وصدقتموها في الثانية بعد منتصف الليل.

لست هنا اليوم لأزيد ندمكم.

أنا هنا لأمنحكم فرصة لسدّ الفجوة.

لقد عبرتُ غبار هذه القارة ومطرها.

جلستُ مع شباب لا يملكون شيئًا، لا عملًا ولا اتجاهًا ولا من يؤمن بهم، وراقبتُ عيونهم تتغير حين نظر إليهم أحدهم أخيرًا وقال: قصتك مهمة.

وجلستُ مع نساء أُسكتن طويلًا حتى نسين كيف يبدو صوتهن، وراقبتُهن يجدنه من جديد، كلمةً كلمة، في حلقة من الناس رفضوا أن يشيحوا بأنظارهم.

رأيتُ ما يحدث حين يُمنح الإنسان إذنًا بقول الحقيقة عن من هو وأين كان.

يقفون أطول.

ويمشون بشكل مختلف.

ويبدؤون في الإيمان بأن ما يأتي يمكن أن يختلف عمّا مضى.

هذا ما تفعله سلسلة «نفسي الأصغر» (My Younger Self Series).

لا في قاعة اجتماعات. ولا في تقرير. ولا في شريحة عرض.

بل على الطريق. في المجتمع. وجهًا لوجه. قصة لقصة. حياة لحياة.

وهذا ما أعرفه:

أفريقيا لا تفتقر إلى الموارد. أفريقيا لا تفتقر إلى الذكاء. أفريقيا لا تفتقر إلى الشجاعة.

ما قد تفتقر إليه أفريقيا أحيانًا هم أناس يرفضون أن تتسع الفجوة بين نعيهم الممكن ونعيهم الفعلي.

كونوا ذلك الشخص.

اختاروا النعي الذي يستحق أن يُكتب.

الخاتمة النهائية

قصة أفريقيا لم تبدأ بالاسترقاق.

قصة أفريقيا لم تبدأ بالاستعمار.

قصة أفريقيا لم تبدأ بحدود رسمها غرباء.

بدأت قصتنا ببُناة ومفكرين ومستكشفين وعلماء ومخترعين وملوك وملكات ومزارعين وتجار وحالمين.

والآن ينتظر الفصل التالي أن يُكتب. لا على أيدي الغرباء. ولا الحكومات. ولا كتب التاريخ. بل على أيديكم أنتم.

فتذكّروا قيمتكم. واسعَوا إلى التميّز. وعيشوا أوبونتو. ثم، بشجاعة، خذوا الخطوة الأولى.

لأن سرّ التقدّم هو البدء. والعالم لا يزال ينتظر أن تتذكر أفريقيا كم هي عظيمة حقًّا.

آمنوا بعمق بقيمتكم. اسعَوا إلى التميّز بلا اعتذار. وتذكّروا أوبونتو، لأنكم موجودون لأننا موجودون، ونحن موجودون لأنكم موجودون.

مبادئ أوبونتو التسعة

تسع ممارسات يومية لبناء نفسك وبناء أفريقيا

المبدأ الأول: اعرف نفسك قبل أن يعرّفك العالم

الالتزام اليومي

سأتعلّم عمدًا تاريخي وثقافتي ولغتي وتقاليدي وأصولي، لتُبنى هويتي على الحقيقة لا على الصور النمطية أو المعلومات المغلوطة.

الممارسة

  • ادرس التاريخ الأفريقي كل أسبوع.
  • تعلّم لغتك الأم.
  • احتفِ بهويتك الأفريقية.
  • ارفض كل كذبة تحطّ من قيمتك.
  • علّم الأصغر منك من أين جاء.

السؤال

«هل أعيش وفق قصتي أنا أم قصة غيري؟»

المبدأ الثاني: احمِ عقلك كأنه أعظم كنوزك

الالتزام اليومي

سأحرس بعناية ما أسمح بدخوله إلى عقلي، لأن كل فكرة تصير عادة، وكل عادة تصير مستقبلي.

الممارسة

  • اقرأ أكثر مما تتصفح.
  • قلّل من وسائل التواصل غير الضرورية.
  • أحط نفسك بالمفكرين الإيجابيين.
  • فكّر قبل أن تقبل الآراء الشائعة.
  • غذِّ عقلك بالحكمة كل يوم.

السؤال

«هل هذا يقوّي عقلي أم يضعفه؟»

المبدأ الثالث: أتقن وقتك قبل أن يتقنك الوقت

الالتزام اليومي

سأعامل كل ساعة كاستثمار لا كشيء يُهدر.

الممارسة

  • ابدأ كل يوم بهدف.
  • استبدل التشتت بالتعلم.
  • أنجز العمل المهم قبل الترفيه.
  • عامل اليوم كأنه مباراة النهائي.
  • نمِّ مهارة كل يوم.

السؤال

«هل استثمرتُ اليوم أم مجرد استهلكته؟»

المبدأ الرابع: اسعَ إلى التميّز في كل ما تفعل

الالتزام اليومي

لن أرضى بـ«الكفاية» ما دمت قادرًا على أن أصير أفضل.

الممارسة

  • حسّن شيئًا صغيرًا كل يوم.
  • تقبّل النقد الصادق.
  • كرّر حتى يصير العمل متقنًا.
  • تعلّم من الأخطاء بدل أن تخشاها.
  • أنهِ كل مهمة بفخر.

السؤال

«هل بذلتُ أفضل ما عندي اليوم؟»

المبدأ الخامس: ابنِ نفسك قبل أن تحاول بناء العالم

الالتزام اليومي

سأقوّي خُلُقي قبل أن أطارد النجاح.

الممارسة

  • نمِّ الانضباط.
  • أوفِ بوعودك.
  • ابنِ عادات صحية.
  • تحمّل مسؤولية خياراتك.
  • كن شخصًا يمكن للناس أن يثقوا به.

السؤال

«هل أصير الشخص الذي يتطلبه مستقبلي؟»

المبدأ السادس: حوّل المعرفة إلى خدمة

الالتزام اليومي

كل ما أتعلمه يجب أن يحسّن حياة شخص آخر.

الممارسة

  • شارك معرفتك.
  • أرشد من هم أصغر منك.
  • حلّ مشكلات مجتمعك.
  • تطوّع بمهاراتك.
  • اسأل كل يوم: «من يستفيد لأنني موجود؟»

السؤال

«من صار أفضل اليوم بسببي؟»

المبدأ السابع: اختر المجتمع على الفردية

الالتزام اليومي

سأبني الناس بدل أن أنافسهم.

الممارسة

  • شجّع الآخرين.
  • احتفِ بنجاح غيرك.
  • اطلب المساعدة عند الحاجة.
  • قدّم المساعدة دون أن تُطلب منك.
  • ابنِ صداقات قوية قائمة على الصدق.

السؤال

«هل أجعل مجتمعي أقوى؟»

المبدأ الثامن: كن جسرًا بين الأجيال

الالتزام اليومي

سأتلقى الحكمة من شيوخي وأنقلها إلى من يأتون بعدي.

الممارسة

  • أصغِ إلى كبار السن.
  • دوّن قصص عائلتك.
  • حافظ على التقاليد الأفريقية.
  • علّم الأطفال تاريخهم.
  • كن مرشدًا.

السؤال

«ما الحكمة التي ستبقى لأنني عشتُ؟»

المبدأ التاسع: اترك أفريقيا أفضل مما وجدتها

الالتزام اليومي

يجب أن تصير حياتي مساهمة لا مجرد قصة نجاح.

الممارسة

  • حلّ المشكلات المحلية.
  • ابنِ المؤسسات.
  • احمِ البيئة.
  • ادعم الأعمال الأفريقية.
  • اصنع فرصًا للأجيال القادمة.
  • عِش بسؤال بسيط واحد:

«لو عاش كل أفريقي تمامًا كما أعيش اليوم، فهل ستصير أفريقيا أقوى أم أضعف؟»

إن كان الجواب «أضعف»،

فغيّر عاداتك.

وإن كان الجواب «أقوى»،

فواصل البناء.

إعلان أوبونتو

سأعرف من أنا قبل أن أقرر إلى أين أمضي.

سأحمي عقلي، لأن كل مستقبل يبدأ بفكرة.

سأسعى إلى التميّز في كل مهمة، مهما صغرت.

سأُكرم وقتي بوصفه أعظم مواردي الأرضية.

سأتذكر أن قيمتي لا يمكن أن تُعطى ولا أن تُؤخذ.

سأعيش أوبونتو، عالمًا أنني أصير إنسانًا كاملًا عبر الآخرين.

سأستخدم مواهبي لخدمة مجتمعي.

سأختار الوحدة على الانقسام، والتعاون على الأنانية.

سأترك إرثًا يجعل الجيل القادم أقوى من جيلي.

حين نجد أنفسنا على خريطة الجغرافيا البشرية، علينا أن نخبر أطفالنا من هم. علينا أن نخبرهم ما ينبغي أن تكون رسالتهم. وأي إرث عليهم أن يتركوه للعالم كله، لكن ابدؤوا بأنفسكم في «الأنانية الضرورية للبقاء»: اعتنوا بأنفسكم أولًا، ثم اعثروا على تلك المرآة وانظروا من يحدّق فيكم. ومن يحدّق فيكم، استخدموا كلمة «نحن»: نحن سنغيّر العالم. وإن كنا قد أعطينا العالم الإنسانية الأولى، فسنعطيه الإنسانية التالية. وأما الاستعداد للمهمة، فنحن مستعدون لها الآن. – الدكتور جون هنريك كلارك

هذه هي القصة بحسب الأستاذ يوسف، فما قصتك أنت؟

THE POWER OF BELIEVING IN YOURSELF

You can do all you put your mind to do, nothing is impossible – Daddy

Dear son, many people stop trying because they think they are not good enough, But the truth is, everyone has special talents and skills. You just need to believe in yourself and keep working hard.

Dreams are not reached in one day. They need time, patience, and effort. If you keep moving step by step, you will be closer to your goal every single day.

When you fall, do not be afraid to stand up again, Every failure is not the end but a new start. It gives you a chance to learn and do better.

Always remember, the strongest power is inside you. If you believe in yourself, nothing is impossible. Trust your journey, and success will follow you.